Listennad lavaredoù latin

Diwar Wikipedia, an holloueziadur digor

Mont da : merdeiñ, klask

Gwelout lavaroù latin ar gwir.

Amañ ez eus dastumet un toullad frazennoù latin. Gallout a reomp o lakaat e brezhoneg tamm ha tamm.

Taolenn

1 A
2 B
3 C
4 D
5 E
6 F
7 G
8 H
9 I
10 L
11 M
12 N
13 O
14 P
15 Q
16 R
17 S
18 T
19 U
20 V

[kemmañ] A

A bove ante, ab asino retro, a stulto undique caveto: Diwall ouzh an ejen dre zirak, ouzh an azen dre a-dreñv, ouzh an den diboell a bep tu
A capite ad calcem: Adalek ar penn betek ar seul. Da lavarout eo: penn-da-benn. A vez lavaret ivez: a pedibus usque ad caput.
A Jove principium: Krogomp gant Jupiter. A dalv: Enor d'ar mestr, da vestr an ti.

"Yaou ha Tetis", gant Jean Ingres, 1811. Yaou, pe Jupiter, e oa mestr an doueed hag an dud, e Roma gozh. A Jove principium. Dezhañ pep enor eta. Un tamm Yaou eo mestr an ti.

A mari usque ad mare: Adal ar mor betek ar mor (ger-stur Kanada ; da lavarout eo : Eus an eil mor d'egile)
A pedibus usque ad caput. Adalek an treid betek ar penn. Da lavarout eo: penn-da-benn. A vez lavaret ivez: A capite ad calcem .
A fluctibus opes: Eus ar mor (e teu) ar binvidigezh . Sturlavar Sarzhav.
Ab imo pectore: Eus don ar bruched. En un doare gwirion. Lavaret e vo: diskouez bezañ brouezet ab imo pectore.
Ab irato: Gant ar fulor. Arabat ober un testamant ab irato, rak keuz a c'hallfe dont goude.
Ab origine: Adalek an orin, adalek ar penn-kentañ. Studiañ un afer ab origine.
Absentem lædit, qui cum ebrio litigat: Skeiñ gant un den ezvezant a ra an hini a vez o tabutal gant un den mezv.
Abusus non tollit usum: Reober ne dalv ket paouez d'ober N'eo ket peogwir eo fall ur boaz e vo diskaret.
Abyssus abyssum invocat: Gervel an islonk a ra an islonk (Psalm gant ar roue David er Bibl)
Acta est fabula, plaudite!: C'hoariet eo ar pezh, strakit ho taouarn! Gerioù diwezhañ distaget gant Aogust war ar varskaoñ, a-hervez. Kar da Echu eo an abadenn.
Ad astra: Trema ar stered
Ad augusta per angusta: D'an nec'h dre an hentoù strizh (Diaes eo an hent da c'hounit brud hag enor.)
Ad hoc: Graet evit se. Evel pa lakaer un dra bennak el lec'h ad hoc.
Ad hominem: War-du an den. Tagadennoù ad hominem zo mennet da skeiñ war un den , d'e ziskar, pe da ziskar e vrud.
Ad impossibilia nemo tenetur: Ne vez ket ret d'an den ober un dra pa vez dibosubl d'ober
Ad kalendas graecas: Da gala ar C'hresianed . E Roma e oa ar c'hala, ha kala ar C'hresianed ne oa ket anezho. Kement ha bloavezh an erc'h du eta.)
Ad litteram: Hervez al lizherenn. Pe hervez ar ger. Sentiñ ad litteram, pe ouzh ar ger.
Ad majorem Dei gloriam: "Evit brasañ gloar Doue"; ger-stur ar Jezuited, skrivet ivez A.M.D.G. A vez skrivet war al levrioù embannet ganto.
Ad multos annos !: War-du kalz bloavezhioù ! Hetoù. Many happy returns eo an droienn saoznek a glot amañ.
Ad nauseam: Betek sevel ar galon. Betek bezañ heug.
Ad patres: War-du an tadoù. « Kas unan bennak ad patres » a zo lazhañ anezhañ.
Ad vitam æternam: A-hed ar vuhez peurbadel (da viken).
Addendum (el liester addenda): Tra da lakaat ouzhpen
Ægroto dum anima est, spes est: Ar c'hlañvour keit ha ma vez anal gantañ, a chom spi (evitañ)
A.E.I.O.U. (« Austria Est Imperare Orbi Universo. »): Ger-stur latin an Tiegezh Habsburg : Aostria eo dezhi da c'hourc'hemen ar bed-holl ; en alamaneg e vez lavaret: « Alle Erde Ist Oesterreich Untertan. »)
Æternum vale. Kenavo da viken. Gwelout Supremum vale.
Ære perennius (exegi monumentum aere perennius): Padusoc'h eget arem (savet em eus ur monumant padusoc'h eget arem (Horatio, Telennganoù, III, 30)
Age quod agis !: Gra tra pa ri tra ! Hag e vez lavaret ouzhpenn da-heul: Pa ri tra gra tra.
Agnus Dei , Oan Doue. Jezuz gwelet evel an oan a vo aberzhet war ar Groaz hervez an Testamant Nevez.
Alea jacta est: Taolet eo an diñsoù ! A voe lavaret gant Caius Julius Caesar pa dreuzas ar stêr Rubikon, a oa difennet outañ, da vont da Roma da gemer ar galloud.
Alter ego: Me arall. Hennezh eo ma alter ego: hennezh pe me, memes tra eo.
Amicus certus in re incerta cernitur: Ur gwir vignon a vez anavezet pa zegouezh ur gwall
Amor patriæ nostra lex: Karantez ouzh ar vammvro eo hor lezenn
Annus horribilis: bloavezh euzhus. Bomm lavaret gant ar rouanez Elesbed II a vro-Saoz da zisplegañ petra he doa bevet e 1992. Dre fent e veze kemmet gant farserien ar ger annus en 'anus' (fraez).
Aquila non capit muscas: N'eo ket an erer a dap kelien
Argumentum baculinum: Arguzenn ar vazh (evel e pezh Molière Les Fourberies de Scapin)
Ars longa, vita brevis: Hir eo an arz, ha berr ar vuhez
Ars similis casus: Heñvel eo an arz ouzh ar chañs (Ovidius)
Artem quævis alit terra: Ar vicher a vag an den e pep lec'h
Asinus asinorum in sæcula sæculorum: Azen an ezen da viken : N'eus ket sotoc'h eget hemañ.
Asinus asinum fricat: Azen a frot azen. A vez lavaret eus daou zen o reiñ meuleudi an eil d'egile. E-barzh An Ti Satanazet, gant Jakez Riou, e lenner: "Asinus asinum fricat" a zo daou azen o'n em lipat.
Audaces fortuna juvat: Ar chañs a c'hoarzh ouzh an dud dispont
Audi, vide, tace, si tu vis vivere: Selaou, sell, tav, ma kerez bevañ.
Audiatur et altera pars: Ra vo klevet an tu arall. A vez lavaret en ur prosez, pa vez bet klevet an tamaller peurvuiañ.
Auri sacra fames: Naon kazus a aour !
Aut cæsar, aut nihil: Pe Caesar (impalaer) pe netra. !
Ave Cæsar, morituri te salutant: Salud dit, Caesar, ar re zo 'vont da vervel a'z salud (A veze lavaret er sirk gant ar glezeourion d'an impalaer a-raok an emgann).
Avaro omnia desunt, inopi pauca, sapienti nihil: D'an den pizh e vank pep tra, d'ar paour nebeud a dra, d'ar fur netra.

[kemmañ] B

Barba non facit philosophum: N'eo ket ar barv a ra ar filozofour .
Beati pauperes spiritu: Evurus ar re baour a spered (Distaget gant Jezuz er Prezeg war menez)
Beatus qui prodest quibus potest: Evurus an hini a ra vad d'ar re a c'hall.
Bis dat, qui cito dat: Div wech e ro an hini a ro buan
Bis repetita placent: Div wech lavaret a blij
Bis repetita non placent: Div wech lavaret ne blij ket (Tennet eus gwerzenn 365 Ars poetica Horatio, ma respont ar barzh e c'haller lavarout dek gwech un dra vrav hep skuizhañ penn ar selaouer.
Bene diagnoscitur, bene curatur: Diagnostigañ mat, zo kement ha pareañ
Bona diagnosis, bona curatio: Diagnostig mat, louzoù mat
Bona fide: A feiz vat
Bona valetudo melior est quam maximæ divitiæ: Gwell eo yec'hed mat evit pinvidigezh vras
Bonum vinum lætificat cor hominum: Gant gwin mat e vez laouenaet kalon an den
Brevitatis causa: Lavaret berr. E berr gomzoù.

[kemmañ] C

Canis sine dentibus vehementius latrat: Ki hep dent a harzh kreñvoc'h , da lavarout eo ne grog ket ar c'hi a harzh.
Carpe diem: Kutuilh an deiz, gerioù brudet ar barzh Horatio
Carthago delenda est: Ret eo distruj Kartago (Cato gozh )
Castigat ridendo mores: Reizhañ a ra ar boaz dre ar c'hoarzh. Lavarenn-stur ar c'h-Comédie-Française), troet e galleg gant Elle corrige les mœurs en riant .
Casus belli: Degouezh a c'hall degas brezel

Cave canem, e marelladur Pompei, a vez lennet splann gant ar weladennerien .

Cave canem: Diwall ouzh ar c'hi (enskrivadur kavet war ur marelladur-leur ma weler ur c'hi dirak un nor e Pompei)
Caveat emptor: Ra diwallo ar prener.
Cave ne cadas: Diwall na gouezhi (lavar distaget gant ar sklav a en em zalc'h a-drek an imperator pa vez lid an trec'h)
Ceteris paribus: An holl draoù o vezañ par
Cibi condimentum est fames: Temz pep meuz eo an naon . Pa vez naon e kaver mat pep tra.
Citius, Altius, Fortius: Fonnusoc'h, uheloc'h, kreñvoc'h ! (ger-stur ar C'hoarioù Olimpek)
Cogito ergo sum: Sonjal a ran, ha dre-se ez on (Descartes)
Concordia civium murus urbium: Kenemglev etre keodedourion, (zo kement ha) mogerioù (d') ur gêr
Conditio sine qua non: An diviz ha n'eus netra hepti, ha n'haller ket tremen heptañ.
Confer: Kerzh da welout (a gaver skrivet cf. ivez)
Consuetudinis vis magna est: Bras eo nerzh ar boaz
Consuetudo altera natura est: Un natur all eo ar boaz
Contra vim mortis non est medicamen in hortis: Ouzh nerzh ar marv n'eus louzaouenn ebet el liorzh
Contraria contrariis curantur: An traoù kontrol a vez paraet gant traoù kontrol
Corpus delicti: Korf an torfed (pe « korf an hini lazhet», evel prouenn eus ur muntr)
Corruptio optimi pessima: Ar gwashañ tra eo breinadur ar pep gwellañ
Cui bono?: Da biv eo mat ? (Piv a denn gounit eus an torfed? Hag a c'hall bezañ torfedour?)
Cuius regio, eius religio: Hevelep priñs, hevelep relijion (an hini a zo e penn ar vro a ziviz petra eo relijion e genvroiz)
Cuiusvis hominis est errare: Faziañ eo tech kement den a zo (Gwelout: Errare humanum est).
Cura ut valeas !: Diwall, ma vi yac'h!

[kemmañ] D

Dat veniam corvis, vexat censura columbas: Pardoniñ d'ar brini ha heskinañ ar c'houlmed a ra ar gensored (Juvenal)
De facto: hervez ar fed, e gwir
De gustibus et coloribus, non disputandum: War blizidigezh na livioù n'eus ket d'ober kaozioù
De jure: hervez ar gwir , hervez ar reizh
De jure uxoris: hervez gwir ar wreg
De minimis non curat prætor: Ar praetor ne ra forzh gant an traoù dister
De mortuis nihil nisi bene: Eus ar re varv ne ranker lavarout nemet traoù mat
De profundis clamavi: Eus ar goueled em eus galvet . Kantik.
De visu: Diouzh gwelout
Decet imperatorem stantem mori: D'un impalaer e tere mervel en e sav (Vespasian)
Delenda est Carthago: Ret eo distruj Kartago (Katon gozh ; sorc'henn an den)
Delicta juventutis meæ: Fazioù ma yaouankiz
Deus ex machina: Doue (deuet) e-maez an ardivink (Damveneg eus an doueed ha doueezed lakaet da zont a-us d'al leurenn-c'hoariva gant ardivinkoù ijinus ha koustus hag a ziskoulme en un taol an holl gudennoù a oa bet rouestlet er pezh a-raok pa veze poent d'ar pezh echuiñ .)
Distinguo: Gwelout a ran ar c'hemm (troienn a vez implijt dre fent evit ober goap ouzh ar c'hemmoù ken bihan ma'z int dister ha dibouez ha dreist-holl ouzh ar re a gav int pouezus)
Divide et impera: Rann ha ren (doare all : Divide ut imperes, Rann ma reni)
Doctus cum libro: Desket gant ul levr . Troienn implijet diwar-benn tud ha n'ouzont netra hep mont da glask en ul levr. Gwechall ez eus bet klevet ur c'helenner oc'h ober goap ouzh ur skoliad a oa bet tapet oc'h adskrivañ pezh en doa kavet en ul levr : « Doctus cum libro, asinus au tableau (ouzh an daolenn)! »)
Dolus an virtus quis in hoste requirat ?: Gwidre pe galon, dirak an enebour ne vern
Dominus vobiscum: An Aotrou (Doue) ra vo ganeoc'h, bomm en oferenn
Ducunt volentem fata, nolentem trahunt: Ambroug an hini a bleg dezhi a ra ar blanedenn, ha sachañ war ar re na reont ket. Lavar stoikian diwar-benn ar Blanedenn, ar Fatum.
Dulce et decorum est pro patria mori: C'hwek ha kaer eo mervel evit ar vro (Horatio); a vez lavaret gant ar re vev diwar-benn ar blijadur da vervel;
Dum spiro, spero: E-keit ma analan e esperan
Duos habet et bene pendentes!: Div en deus, hag istribilhet mat ! (lavaret a-hervez pa vez kurunennet ar pab, abaoe istor ar babez Janed, da welout ha n'eo ket ur vaouez eo ar pab nevez )
Dura lex, sed lex: Kriz eo al lezenn, met al lezenn eo
Dura necessitas: Kriz eo an dra pa vez ret. Ouzh ret N'eus ket a remed, eo ar c'hrennlavar brezhonek.

[kemmañ] E

Ecce Homo, livet Antonello da Messina

E fructu arbor cognoscitur: (Diouzh he frouezh ec'h anavezer ar wezenn)
Ecce homo: Setu an den (eme Pontius Pilatus pa ginnigas Jezuz d'ar bobl)
Errare humanum est: Perzh an den eo faziañ (Seneca Yaouank)
Errare humanum est, sed perseverare diabolicum: Perzh an den eo faziañ , met perzh an diaoul eo derc'hel d'ober.
Et alii: Hag ar re all (skrivet et al. pe e.a.)
Et cætera: Hag an traoù all (skrivet etc. alies)
Ex abstracto: Diwar un dra difetis
Ex falso sequitur quod libet: Eus an dra faos e teu pezh a garer (reolenn ar poellata: adalek ul lavarenn faos e c'haller tennañ n'eus forzh petra, n'eus forzh peseurt kentel faos ivez)
Ex libris: A zo un darn eus levrioù unan bennak
Ex nihilo: Adalek netra

[kemmañ] F

Fac simile: Graet heñvel . E meur a yezh e komzer eus ur fac-simile, ur seurt luc'heilad. Diwar ar ger-se eo deuet ar ger faks.
Felix culpa: Fazi chañsus
Felix qui potuit rerum cognoscere causas: Evurus neb a c'hall anaout abegoù an traoù goueled an traoù (Vergilius)
Festina lente !: Hastañ goustad! A-hend-all e ranker hastañ buan, a zo skuizhusoc'h.
Fiat lux !: Ra vo gouloù! (urzh a-berzh Doue pa voe krouet ar bed gantañ, hervez Levr ar C'heneliezh )
Fide, sed cui vide: Az pez fiziañs, met sell mat ouzh piv
Finis coronat opus: Ar fin an hini a zo kurunenn an oberenn (La fin justifie les moyens)
Flagrante delicto: War an tomm, a-greiz drougober
Fluctuat nec mergitur: Hejañ a ra met mont d'ar strad ne ra ket (sturienn kêr Pariz)
Fortes fortuna juvat pe Audaces fortuna juvat: Ar re dispont a laouena gant ar chañs. Ret eo krediñ ober evit kaout chañs.
Furor arma ministrat: Ar fulor a bourvez armoù

[kemmañ] G

Gladius legis custos: Ar c'hleze diwaller al lezenn. Sturlavar e Pariz ouzh Palez ar Justis. Rankout a ra an nerzh (polis, arme) servij al lezenn.
Gloria victis !: Gloar d'ar re drec'het! (enebet ouzh Væ Victis !)
Grammatici certant: N'eus ket emglev etre an dud desket diwar-benn an dra-se
Grosso modo: Dre vras, war-bouez nebeud
Gutta cavat lapidem non vi, sed sæpe cadendo: Kleuziañ ar maen a ra an dakenn, n'eo ket dre nerzh, met dre gouezhañ alies

[kemmañ] H

Habemus Papam: Ur pab hon eus. A glever a-raok diskuliadur anv ar pab nevez.
Habent sua fata libelli: O flanedenn o devez al levrioù
Hannibal ante portas pe Hannibal ad portas: Emañ Hannibal e toull an nor. N'eus ket amzer da gaozeal, ret eo mont d'an emgann
Hic et nunc: Amañ ha bremañ
Hic Rhodus, hic salta: Setu Enez Rodez : lamm !
Hoc signo vinces: Tu vaincras par ce signe (vision divine attribuée à Constantin Ier juste avant la bataille du pont Milvius)
Hodie mihi, cras tibi: Hiriv din-me, arc'hoazh dit-te
Homines quod volunt credunt: Les hommes croient ce qu'ils veulent croire
Homo homini lupus est: An den zo ur bleiz d'an den. An dud zo drouk an eil ouzh egile.
Homo sum, humani nihil a me alienum puto: Je suis un homme ; rien de ce qui est humain ne m'est étranger (Térence)
Hora fugit, stat jus: Tec'hel a ra an eur, chom a ra ar gwir
Horas non numero nisi serenas: An eurioù ne gontan ket, nemet seder e vefent (skrivet war un horolaj-heol)
Horribile dictu: Euzhus da lavarout.

[kemmañ] I

I: Kae. Doare-gourc'hemenn ar verb ire (mont). Berroc'h frazenn latin n'eus ket.
Ibidem: Er memes lec'h (skrivet ibid peurvuiañ)
Id est: Da lavarout eo
Idem: Ar memes tra
Ignorantia iuris nocet: Chom hep anaout ar gwir a noaz. Gwelloc'h d'an nen anaout al lezenn.
Ignorantia juris neminem excusat: Chom hep anaout ar gwir n'eo digarez da zen .
Ignorantia legis non excusat: ''Chom hep anaout ar gwir n'eo ket digarez
Ignoti nulla cupido: Ne c'hoantaer ket pezh n'anavezer ket (Ovidius)
In cauda venenum: El lost emañ ar binim. Hag e dibenn ar frazenn, pe ar brezegenn, pe ar pennad-skrid, emañ ar gerioù drouk.
In dubio pro reo: En arvar e ranker lezel an tamallad
In fine: Er fin, a-benn ar fin.
In girum imus nocte et consumimur igni: Treiñ a reomp en noz ha devet gant an tan (C'est un palindrome.)
In medias res: E-kreiz an traoù (technique littéraire, filmique, qui consiste à commencer un récit au milieu d'une action, ou lorsque la majorité des actions a déjà eu lieu)
In medio stat virtus: Er c'hreiz emañ ar vertuz ... et non aux extrêmes (correspond au grec μηδεν αγαν (mêdén ágan) « Rien de trop !», inscription du temple des Sept sages qui met en garde contre toute exagération)
In naturalibus: en e noazh.
In partibus: A vez lavaret diwar-benn un eskob anvet e douaroù ha n'int ket kristen pe kristenekaet
In silico: Dans le silicium (expression latine fabriquée à la fin du Patrom:XXe siècle, pour dire par ordinateur en opposition à in vivo et in vitro)
In situ: War an dachenn
In vino veritas: Er gwin emañ ar wirionez
In vitro: War ar werenn (Gwerenn un arnodva))
In vivo: War ar bev , da lavarout eo war an dachenn peurvuiañ.
Incredibile dictu: Digredus da lavarout
Inter arma silent leges: En amzer a vrezel eo mut al lezennoù
Inter fæces et urinam nascimur: Etre kaoc'h ha troazh e vezomp ganet (Sant Eosten)
Intra muros: e diabarzh ar mogerioù , pa gomzer eus moigerioù ur gêr gloz; (
Ipso facto: Dre an ober-se end-eeun
Ira furor brevis est: Ar gonnar zo follentez berrbad
Irritare crabrones: Konnariñ ar sardon, a zo kement ha skeiñ eoul war an tan.
Is fecit, cui prodest: Eñ an hini en deus graet, an hini en deus splet. Evit gouzout piv en deus graet un torfed n'eus nemet klask gouzout piv a c'hounez diwarnañ.
Is pater est quem nuptiæ demonstrant: An tad eo an hini a zo diskouezet gant ar briedelezh. Kement-se a dalveze en un amzer ma ne gomzed ket a dad naturel.
Ite missa est: Kit, echu eo an oferenn. Gerioù diwezhañ an oferenn latin. A vez kompren gant ar gristenien: Kit, kaset oc'h dre ar bed da embann an Aviel.
Iunctis viribus: Gant nerzhioù unanet (Unaniezh a ra nerzh)
Iurare in verba magistri: Touiñ dre c'herioù ar mestr
Iuventus stultorum magister: Ar yaouankiz eo mestr ar re sot

[kemmañ] L

Labor omnia vincit improbus: Al labour dalc'hus a zeu a-ben a bep tra
Laborare est orare: Labourat zo pediñ. Abalamour da se eo e vez lakaet ar venec'h da labourat e manatioù zo.
Lacrimis struit insidias cum femina plorat: Pa leñv ar plac'h e stegn un antell gant he daeloù (Cato)
Lapsus calami: Ramp ar raosklenn ( ar raosklenn a skrived ganti)
Lapsus linguæ: Ramp an teod (a lavarer lapsus, hep mui alies).

[kemmañ] M

Macte animo ! Generose puer, sic itur ad astra: Nerzh-kalon, bugel hael, Evel-se eo ez eer betek ar stered!
Major e longinquo reverentia: A bell ec'h estlammer gwell. Pa weler an dud a renk uhel a dost e weler ez int eveldomp.
Manu militari: Gant dorn an arme, dre nerzh. (heñvel ouzh Manus milites)
Manus dei: Dorn Doue
Manus manum lavat: An dorn a walc'h an dorn. E brezhoneg bemdez: An eil dorn a walc'h egile.
Manus milites: Gant dorn ar soudarded. Da lavarout en un doare rust, dreist-holl pa vezer lakaet e-maez un ostaleri manu militari.
Margaritas ante porcos: Perlez dirak ar moc'h. A vez lavaret diwar-benn traoù brav diskouezet da dud dizesk.
Mea culpa: Dre ma faot ! ; Tennet eus ur bedenn gatolik e latin, ar c'h-Confiteor)
Medicus curat, natura sanat: Prederiañ a ra ar medisin, pareañ a ra an natur. N'eo ket ar medisin zo kaoz pa wella d'ur c'hlañvour.
Memento mori: Az pez soñj eus ar re varv
Memento audere semper: Az pez soñj klask/krediñ ober bepred
Memento quia pulvis es: Az pez soñj ez out poultrenn/ludu
Mens sana in corpore sano: Ur spered yac'h en ur c'horf yac'h (Juvenal)
Minimum minimorum: Ar bihanañ eus ar re vihanañ
Missi dominici: Kaset gant an aotrou
Modus operandi: An doare d'ober
Modus vivendi: An doare da vevañ. A vez implijet dreist-holl evit komz eus un doare emglev etre tud bet oc'h en em gannañ.
Multi sunt vocati, pauci vero electi: Kalz a zo galvet, nebeud a zo dibabet
Mutatis mutandis: O kemmañ pezh a zo da gemmañ. Ma kemmer pezh a ranker kemmañ.

[kemmañ] N

Natura abhorret a vacuo: Kasoni en deus an natur rak ar goullo.
Nec Hercules contra plures: N'eus Herakles ebet ouzh an engroez
Nec plus ultra: N'eus netra gwell. N'eus ket gwelloc'h. Ar pep gwellañ eo.
Nec pluribus impar: Non égal à plusieurs (soleils) (devise de Louis XIV)
Nemo auditur propriam turpidudinem allegans: Den na vo klevet o komz eus e vezh
Nemo censetur ignorare legem: Ne c'hall den chom hep anaout al lezenn.
Nemo judex in causa sua: Den (ne c'hall bezañ) barner en e afer
Neque ignorare medicum oportet quæ sit ægri natura: Arabat d'ar medisin chom hep anaout petra eo natur (orin) ar c'hleñved
Nihil lacrima citius arescit: Netra ne sec'h buanoc'h eget un daeraouenn
Nil novi sub sole: Netra nevez dindan an heol.
Nil sine numini: (N'eus ) netra hep bolontez an doueed ( a vez anavet dre an doiouganoù).
Nomen est omen: Diougan eo an anv
Non fui, fui, non sum, non curo: Je n'existais pas, j'ai existé, je n'existe plus, cela m'est indifférent. (inscription sur des pierres tombales, qu'on trouve aussi sous forme abrégée : NFFNSNC)
Non licet omnibus adire Corinthum: Il n'est pas permis à tout le monde d'aller à Corinthe (Corinthe était une ville chère dans l'Antiquité, et il fallait beaucoup d'argent pour y vivre)
Non nobis domine, non nobis nomine sed tuo da gloriam: Non pour nous Seigneur, non pour nous, mais en votre nom et pour votre gloire
Non omnia possumus omnes: Tous ne peuvent pas tout
Non scholæ, sed vitæ discimus: Nous n'apprenons pas pour l'école mais pour la vie
Non ut edam vivo, sed ut vivam edo: Je ne vis pas pour manger, mais je mange pour vivre
Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum: Ce n'est pas l'habit qui embellit l'homme, mais l'homme qui embellit l'habit
Non vini vi no, sed vi no aquæ: Je ne nage pas grâce au vin, je nage grâce à l'eau (Jeu de mots)
Nondum amabam, et amare amabam: Je n'aimais pas encore, pourtant je brûlais d'envie d'aimer
Nosce te ipsum: Connais toi toi-même ! (équivalent du grec (γνώθι σεαυτόν ; gnôthi seautón))
Nota bene (N.B.): Notit mat. Taolit evezh.
Nulla dies sine linea: Deiz ebet hep (skrivañ) linenn ebet. Reolenn ar skrivagner.
Nulla est medicina sine lingua latina: Il n'y a pas de médecine sans latin (Il faut connaître le latin pour pratiquer la médecine ; autre sens possible : Un médicament sans inscription est inutile.)
Nulla poena sine lege: Kastiz ebet hep lezenn. Arabat eo reiñ ur c'hastiz ha n'eo ket skrivet el lezenn.
Nulla regula sine exceptione: N'eus reolenn hep he nemedenn
Nulla res tam necessaria est quam medicina: N'eus mann ken ret hag ar medisinerezh
Nunc est bibendum: Bremañ emañ evañ ! (Horatius) Poent eo evañ, a lavaro an dud o deus tapet sec'hed. A blij da lod lavarout ivez, pa gavont hir ha padus ar brezegenn arabadus, en ur sellout ouzh ar boutailhadoù a zo war an daol.

[kemmañ] O

O tempora, o mores !: Ô temps, ô mœurs ! (Cicéron) (La traduction Ô temps, ô mœurs ! signifiant plutôt "autres temps, autres moeurs")
Oculi plus vident quam oculus: Meur a lagad a wel gwell eget unan
Oculos habent et non videbunt: Daoulagad o deus ha gwelout ne reont ket
Oderint, dum metuant: Qu'ils [me] haïssent, pourvu qu'ils [me] craignent (C'était la maxime favorite de Caligula, suivant Suétone, mais il ne l'a pas inventée: on la trouve avant lui chez Sénèque, in De clementia, et chez Cicéron, in De officiis.)
Omne ignotum pro terribili: Tout danger inconnu est terrible
Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, sæpe autem omnia, quæ valetudini contraria sunt, faciunt: An holl dud a c'hoanta yec'hed dezho, met alies e reont kontrol dezhañ.
Omnes vulnerant, ultima necat: An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh. A weler war an horolajoù, pa z eus anv eus an eurioù.
Omnia mea mecum porto: Je transporte avec moi tous mes biens
Omnia vincit amor: Ar garantez a deu a-benn eus pep tra. Gwerzenn gant Vergilius. A c'hall bezañ lavaret ivez Amor Vincit Omnia , anv ul livadur gant Caravaggio.
Omnibus viis Romam pervenitur: Da Roma e kas an holl hentoù
Omnis homo mendax: Pep den zo gaouiat
Omnium artium medicina nobilissima est: De tout les arts, la médecine est le plus noble
Optimum medicamentum quies est: Ar gwellañ louzou eo an diskuizh
Ora et labora: Ped ha labour. Ger-stur ar venec'h.

[kemmañ] P

Panem et circenses: Bara ha c'hoarioù (Juvenal)
Pax melior est quam iustissimum bellum: Gwelloc'h ar peoc'h eget ar reishañ brezel
Pecunia non olet: Gant an arc'hant n'eus c'hwezh ebet (Vespasien)
Per aspera ad astra: Dre hentoù serzh davet ar stered(Heénvel ouzh « Ad augusta per angusta ».)
Per inania regna: E rouantelezh ar skeudoù
Per scientiam ad salutem ægroti: Dre ar skiant e tremen yec'hed ar c'hlañvour
Perinde ac cadaver: Comme un cadavre (sans peur de la mort puisqu'elle est déjà passée ; extrait des principes de discipline des Jésuites, utilisé aussi pour annoncer une résistance jusqu'au bout)
Persona non grata: den ha n'eo ket c'hoantaet . A vez lavaret diwar-benn un den ha ne garfed ket gwelout en ul lec'h, abalamour d'ar pezh en deus graet pe lavaret, pe a virer outañ da vont en ul lec'h.
Plenus venter non studet libenter: À plein ventre l'étude n'entre
Plures crapula quam gladius perdidit: Ar vezventi hedeus kaset da goll muioc'h a dud eget ar c'hleze
Post cenam non stare sed mille passus meare: Après dîner ne reste pas, mais va flâner mille pas
Post hoc non est propter hoc: Goude an dra-se, met n'eo ket abalamour d'an dra-se (dénonce un sophisme, celui qui fait passer un événement postérieur pour la conséquence de celui qu'il suit)
Post mortem nihil est: Goude ar marv n'eus mann
Post scriptum (P.S.): Skrivet war-lerc'h
Potius mori quam foedari: Kentoc'h mervel eget bezañ saotret
Præsente medico nihil nocet: Pa vez ar medisin aze ne c'hoarvez droug ebet
Prævenire melius est quam præveniri: Précéder vaut mieux que d'être précédé
Primum non nocere: Da gentañ chom hep ober noaz (sturienn medisinerezh)
Primus inter pares: Le premier parmi ses pairs (celui que l'on qualifie ainsi occupe un rang plus honorable mais n'a aucun pouvoir sur les autres)

[kemmañ] Q

Qualis artifex pereo !: Quel artiste périt avec moi ! (Néron au moment de sa mort, selon Suétone)
Qualis pater, talis filius: Tel père, tel fils
Qui nescit dissimulare, nescit regnare: Qui ne sait dissimuler, ne sait régner
Qui rogat, non errat: Poser des questions n'est pas une erreur
Qui scribit, bis legit: Celui qui écrit lit deux fois
Qui tacet, consentire videtur: Qui ne dit mot semble consentir
Quia nominor leo: Parce que je m'appelle lion
Quia pulvis es et in pulverem reverteris: Parce que tu es poussière et que tu retourneras à la poussière
Quid pro quo: Quelque chose pour quelque chose
Quidquid agis, prudenter agas, et respice finem !: Quoi que tu fasses, fais-le avec prudence, sans perdre de vue la fin
Quidquid discis, tibi discis: Quoi que tu apprennes, tu l'apprends pour toi-même
Quis custodiet ipsos custodes ?: Qui gardera les gardiens ? (Juvénal)
Quo fata ferunt: Là où les destins l'emportent
Quod erat demonstrandum (Q.E.D.): Ce qu'il fallait démontrer (CQFD) (Ponctue la fin d'une démonstration.)
Quod licet Iovis, non licet bovis: Ce qui est permis à Jupiter n'est pas permis au bœuf
Quod medicina aliis, aliis est acre venenum: Ce qui est un remède pour certains est poison violent pour d'autres
Quosque tandem abutere, Catilina, patientia nostra: Jusques à quand abuseras-tu de notre patience Catilina (Cicéron, première phrase de la première Catilinaire de Cicéron, discours fulminant au cours duquel il accusa et déclama tous les torts et projets que Catilina avait pour faire chuter la République.
Quot capita, tot sententiæ: Autant d'avis différents que d'hommes

[kemmañ] R

Rara avis (in terris): un evn rouez (war an douar); hiperbolenn gant ar barzh Juvenal (Flemmganoù, VI, 165) diwar-benn merc'hed evel Penelope pe Lucretia, a zo evned rouez, da larsañ.
Reddite ergo quæ Cæsaris sunt Cæsari et quæ Dei sunt Deo: Daskorit eta da Gaesar pezh a zo da Gaesar, ha da Zoue pezh a zo da Zoue. (Aviel hervez Yann , Vulgat, troet gant Sant Hieronimos. Distaget gant Jezuz d'ar Farizianed en un tabut da c'houzout ha ret e oa paeañ tailhoù d'ar gouarnamant roman.
Reductio ad absurdum: Kas da ziskiantegezh da lavarout eo prouiñ dre arguzennoù diskiant; doare poellata a lakaer da vont en-dro pa groger da lakaat da wir ar c'hontrol eus ar pezh a glasker prouiñ, (gwelout ab absurdo)
Rem acu tetigisti: an dra gant ar beg (beg an nadoz) hoc'h eus stoket outañ (Plautus) ; a vez lavaret pa vez divinet un dra bennak; e brezhoneg yac'h: Deuet eo ganit!
Repetitio est mater studiorum: An adlavarout eo mamm ar studioù
Requiescat in pace (R.I.P.): Ra ziskuizho e peoc'h
Res judicata pro veritate habetur: tra barnet zo gwirionez; reolenn eus ar gwir: ur varnedigezh embannet zo evel un dra prouet.
Res nullius: tra da zen ebet; a vez lavaret pa ne vez perc'henn ebet d'un dra bennak.An douar n'eo ket ur res nullius gwech ebet.
Res, non verba: An dra, ha n'eo ket gerioù; a vez lavaret pa weler eo poent bras ober, ha n'eo ket a-walc'h kaozeal.
Retro Satana!: Gwelout Vade retro.

[kemmañ] S

Sæpe morborum gravium exitus incerti sunt: Souvent, l'issue des maladies graves est incertaine
Salus ægroti suprema lex: Le bien-être du malade, voilà la loi suprême
Sapientia est potentia: Furnez a zo galloud
Semper fidelis: Feal bepred (sturienn ar soudarded US Marines)
Senatus Populusque Romanus (S.P.Q.R.): Ar Sened hag ar Bobl Roman
Si napo leo viveret, hominem non esset: Ma vevje al leon diwar irvin ne zebrje ket tud (Phrase piège dont une traduction trop hâtive donnerait (incorrectement) : « Si Napoléon vivait il ne serait pas un homme »)
Si tacuisses, philosophus mansisses: Si tu t'étais tu, tu serais resté un philosophe
Si vis pacem, para bellum: Mar deo ar peoc'h a fell dit, prient ar brezel
Si vis pacem, para iustitiam: Si tu veux la paix, prépare la justice (proverbe inventé pour faire pièce au précédent)
Sic: Evel-se emañ . Implijet alies en embannadurioù pa glasker sachañ evezh al lenner war an doare ma'z eo skrivet ar ger, dic'hortoz pe fazius, da ziskouez n'eus vi-koukoug ebet en doare-skrivañ
Sic et simpliciter: Evel-se emañ, ken plaen ha tra.
Sic luceat lux: Ra splanno ar gouloù evel-se
Sic transit gloria mundi: Evel-se e tremen gloar ar bed (bomm lavaret d'ar pab nevez da zegas da soén dezhaén eo berrbad ar gload ha bresk ar galloud.
Similia similibus curantur: Les semblables soignent les semblables
Sine die: Hep deiz. Hep resisaat pegoulz.
Sine labore non erit panis in ore: Hep labour ne vo ket a vara ez kenoù Sans travail il n'y aura pas de pain dans ta bouche, a c'haller treiñ ivez evel-hen: Gant da zaouarn ez kodelloù ne lakai ket bara ez kenoù.
Solem lucerna non ostenderent: On ne montre pas le soleil avec une lanterne (pour montrer l'évidence d'une chose)
Soli sol soli: Au seul soleil de la terre (dédicace des statues à Louis XIV, aussi appelé le Roi-Soleil).
Spes salutis: Espérance de salut (expression hiéraldique "Galea spes salutis" = Heaume, espérance de salut)
Spoliatis arma supersunt: À ceux qui ont été dépouillés, une ressource reste : les armes
Statu quo: Dans l'état où
Statu quo ante bellum: Dans l'état où cela était avant la guerre
Sui generis: En son genre (s'applique à quelque chose qui appartient en propre à quelqu'un)
Summum jus, summa injuria: Sommet du droit, sommet d'injustice (se dit quand les lois sont appliquées trop rigoureusement)
Supremum vale. Gerioù eus Metamorfozoù Ovidius, distaget gant Orfeos pa goll Euridike en eil tro. Ne vez ket aes d'an dud ober ur supremum vale d'ar bed-mañ.
Sursum corda !: Savit, kalonoù!. A vez lavaret da reiñ nerzh-kalon.
Sutor, ne supra crepidam: Kereour, arabat mont uheloc'h eget ar votez

[kemmañ] T

Tarde venientibus ossa: D'ar re degouezhet diwezhat, an eskern . (A vez lavaret d'ar re a zegouezh diwezhatouzh taol)
Tempora mutantur et nos mutamur in illis: Le temps bouge, nous bougeons avec lui
Tempori servire: S'adapter aux circonstances
Testis unus, testis nullus: Un seul témoin, pas de témoin
Timeo Danaos et dona ferentes: Je crains les Grecs, surtout quand ils apportent des cadeaux (Tirées de l'Énéide de Virgile, ces paroles sont prononcées par Laocoon cherchant à empêcher ses concitoyens de faire entrer dans Troie le cheval de Troie. Se dit d'une personne réputée sournoise qui vous approche avec une apparente amabilité.)
Timeo hominem unius libri: Aon am bez rak den ul levr (hepken) An den na gred nemet en ul levr (hini e relijion) a zo dañjerus.
Tres faciunt collegium: Trois font collège.

Marv Caesar, livet gant Vincenzo Camuccini.

Tu quoque mi fili: Te ivez ma mab ! Gerioù lavaret gant Julius Caesar pa oa o vervel d'e vab Brutus en devoa kontellataet anezhañ. E gwirionez en doa distaget ar frazenn-se e gregach.

[kemmañ] U

Ubi bene, ibi patria: E-lec'h ma vez an den en e vleud, eno emañ e vammvro .
Ubi concordia, ibi victoria: E-lec'h ma'z eus emglev ez eus trec'h
Ubi lex non distinguit, non distinguere debemus: Là où la loi ne distingue pas, il ne faut pas distinguer
Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia: Là où tu seras Gaïus, je serai Gaïa (formule de fidélité dite par les époux romains lors du mariage)
Ultima ratio regum: Le dernier argument des rois (devise inscrite sur les canons par ordre du Cardinal de Richelieu)
Ultra posse nemo obligatur: À l'impossible nul n'est tenu
Unum castigabis, centum emendabis: Si tu réprimes une erreur, tu en corrigeras cent
Urbi et orbi. A vez lavaret diwar-benn embannoù ar pab graet d'ar gêr (Roma) ha d'ar bed.
Usus magister est optimus: An ober eo ar gwellañ mestr. (On n'apprend bien qu'en pratiquant ; l'expérience des choses nous enseigne, mieux que tout autre maître, ce qu'elles sont. En particulier : il convient qu'un cours théorique soit accompagné d'exercices.)
Ut ameris, amabilis esto: Evit bezañ karet, bez hegarat
Ut sis nocte levis, sit cena brevis: Si tu veux passer une bonne nuit, ne dîne pas longuement
Ut supra: Evel (meneget) uheloc'h
Uti, non abuti: Ober, ha n'eo ket reober

[kemmañ] V

Vade in pace: Kae en peoc'h. Bomm ar beleg katolik e dibenn ar gofesadenn.
Vade mecum: Deus ganin (Ur vade-mecum zo ul levr (peurvuiañ) a vez atav ganeoc'h.)
Vade retro Satana: Tec'h alese, Satanaz !
Vae soli !: Gwa an den e-unan! Frazenn eus an Ecclesiastes.
Væ victis !: Gwa ar re drec'het ! (A voe distaget gant Brennus, penn-brezel galian, war-lerc'h kemer kêr Roma)
Vanitas vanitatum et omnia vanitas: Frazenn eus an Ekleziaztez, a zo bet troet e meur a zoare, ha setu un an ouzhpenn: Goulloder ar goulloderioù, goulloder eo pep tra.
Variorum: Gant a bep seurt. Berradur ar bomm Cum notis variorum scriptorum (gant notennoù a bep seurt skrivagnerien): merk war embannadurioù latin kozh.

Veni vidi vici: Deuet on, gwelet em eus, trec'het em eus (lavaret gant Kaezar)
Verba docent, exempla trahunt: Kelenn a ra ar c'homzoù, sachañ (an dud) a ra ar skouerioù
Verba volant, scripta manent: Ar c'homzoù a nij kuit, ar skridoù a chom
Veritas odium parit: Ar wirionez a c'han ar gasoni. Pe: Mamm d'ar gasoni eo ar wirionez. E brezhoneg e vez laret : Ar wirionez a zo kazuz D'an hini a zo kablus.
Veritas odium parit, obsequium amicos: Gant ar wirionez e sav kasoni, gant klufennerezh e teu mignoned.

Veto: Herzel a ran (ouzh tra pe dra da dremen pe da vezañ). Ger implijet da lavarout ez eus lakaet berz gant un aotrouniezh bennak.
Via: dre. Evel e-barzh: Aet e oan da Guba via Madrid
Vice versa: En daou du a bep eil
Victrix causa diis placuit, sed victa Catoni: Kaoz an trec'hour he deus plijet d'an doueed, kaoz an hini trec'het da Gaton (Lucain, Pharsale, I, 128).

Vide supra: Gwelit uheloc'h
Video meliora proboque deteriora sequor: Ar mad a welan, hag a garan, hag an droug a ran (Ovidius, Ar Metamorfozoù ; Komzoù lakaet war-gont Medea)
Vinum aqua miscere: Lakaat dour er gwin. A dalv: bezañ izeloc'h e gribenn.
Virtus post nummos: Ar vertuz war-lerc'h an arc'hant
Vive et me ama: Bev ha kar ac'hanon . A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. A seblant savet diwar skouer ar frazenn izeloc'h.
Vive valeque: Bev ha bez yac'h. A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. Diwar Horatius (Flemmganoù, II, 5)
Vixit: Bevet en (he) deus. Gant ar ger-se e veze kemennet marv un den gant ar Romaned.

Sant Yann ar Badezour livet gant Tizian. Ar vouezh o huchal en dezerzh, hervez an Aviel.

Vox clamans in deserto: Ar vouezh o huchal en dezerzh (Respont roet gant Yann ar Badezour pa voe goulennet outañ « Piv out-te ? » A vez implijet gant kelennerien er c'hlas da ziskouez ne vezont ket selaouet nemeur.)
Vox populi vox dei: Mouezh ar bobl eo mouezh Doue
V.S.L.M: pennlizherennoù a dalv « Votum Solvit Libens Merito » ; A galon vat en deus graet hervez e c'houestl. A veze skrivet war an ex-voto e Roma gozh)
Vulnerant omnes, ultima necat: An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh (eus an eurioù ez eus kaoz amañ: kavet e vez ar frazenn war an horolajoù-heol)