Listennad lavaredoù latin

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Errare humanum est.jpg

Amañ ez eus dastumet un toullad frazennoù latin.

A[kemmañ]

A[kemmañ]

  • A bove ante, ab asino retro, a stulto undique caveto : Diwall ouzh an ejen dre zirak, ouzh an azen dre a-dreñv, ouzh an den diboell a bep tu
  • A capite ad calcem: Adalek ar penn betek ar seul. Da lavarout eo: penn-da-benn. A vez lavaret ivez: a pedibus usque ad caput.
  • A communi observantia non est recedendum : " Arabat pellaat diouzh ar soñjoù boutin".
  • A contrariis : Dre an tuoù kontrol; dre an traoù enebet. Un arguzenn a contrariis zo un arguzenn diwanet eus an tu enep.
  • A contrario
  • A cruce salus :Eus ar groaz (e teu) ar silvidigezh.
  • A Deo rex, a rege lex: A Zoue (e teu) ar Roue, Ag ar Roue (e teu)al lezenn.
  • A divinis
  • A fluctibus opes : Eus ar mor (e teu) ar binvidigezh . Sturlavar kêr Sarzhav.
  • A fortiori ratione (pe A fortiori)
  • A Jove principium  : Krogomp gant Jupiter. A dalv : Enor d'ar mestr, da vestr an ti.
  • A latere
  • A mari usque ad mare : Adal ar mor betek ar mor (ger-stur Kanada ; da lavarout eo : Eus an eil mor d'egile)
  • A minore ad maius
  • A non domino
  • A pedibus usque ad caput. Adalek an treid betek ar penn. Da lavarout eo: penn-da-benn. A vez lavaret ivez: A capite ad calcem .
  • A posse ad esse non valet consequentia
  • A posteriori : Ar mennozh a zeu goude m'eo c'hoarvezet an darvoud
  • A priori : Ar mennozh a zeu da gentañ
  • A quo

Ab[kemmañ]

Ab imo pectore
Eus don ar bruched. En un doare gwirion. Lavaret e vo: diskouez bezañ brouezet ab imo pectore.
Ab irato
Gant ar fulor. Arabat ober un testamant ab irato, rak keuz a c'hallfe dont goude.
Ab origine 
Adalek an orin, adalek ar penn-kentañ. Studiañ un afer ab origine.

Ac[kemmañ]


[kemmañ]

Ad majorem Dei gloriam skrivet en un iliz e SUA.

Ae[kemmañ]

  • Ægroto dum anima est, spes est : Ar c'hlañvour keit ha ma vez anal gantañ, a chom spi (evitañ)
  • A.E.I.O.U. (« Austria Est Imperare Orbi Universo. ») : Ger-stur latin an Tiegezh Habsburg : Aostria eo dezhi da c'hourc'hemen ar bed-holl ; en alamaneg e vez lavaret: « Alle Erde Ist Oesterreich Untertan. »)
  • Ære perennius (exegi monumentum aere perennius) : Padusoc'h eget arem (savet em eus ur monumant padusoc'h eget arem (Horatio, Telennganoù, III, 30)
  • Aes triplex
  • Æternum vale. Kenavo da viken. Gwelout Supremum vale.

Af[kemmañ]

Ag[kemmañ]

Al[kemmañ]

Julius Caesar o treuziñ ar Rubikon

Am[kemmañ]

Amicus certus in re incerta cernitur 
Ur gwir vignon a vez anavezet pa zegouezh ur gwall
Amor patriae nostra lex 
Karantez ouzh ar vammvro eo hor lezenn.

An[kemmañ]

Munud eus Azeulerezh an Drinded, gant Albrecht Dürer, ma lenner : „Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511“. An den livet a zo un emboltred
Annuit cœptis, war siell mirva aour ar gouarnamant.
Anno a Virginis partu
„Er bloaz goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ “ – Heñvelster gant al lavared Anno Domini. Evel el livadur Azeulerezh an Drinded gant Albrecht Dürer :
„Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511“ „Albrecht Dürer a Nürnberg a savas an dra-se er bloaz 1511 goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ“.
Anno Domini.
Annuit cœptis
Annus horribilis
bloavezh euzhus. Bomm lavaret gant ar rouanez Elesbed II a vro-Saoz da zisplegañ petra he doa bevet e 1992. Dre fent e veze kemmet gant farserien ar ger annus en 'anus' (fraez).
Annus mirabilis
bloavezh brav-estlammus.

Ap[kemmañ]

Aq[kemmañ]

Aqua et ignis interdictio
Aqua vitae  
an dour a vuhez, al lambig, pe wiski
Aquila non capit muscas 
N'eo ket an erer a dap kelien. Un den a bouez ne ra ket war-dro aferioù ken dister.
Aquila non captat muscas , pe Aquila non captat muscas 
N'eo ket an erer a dap kelien. Idem.

Ar[kemmañ]

Argumentum baculinum 
Arguzenn ar vazh (evel e pezh Molière Les Fourberies de Scapin)
Ars longa, vita brevis 
Hir eo an arz, ha berr ar vuhez
Ars similis casus 
Heñvel eo an arz ouzh ar chañs (Ovidius)
Artem quævis alit terra 
Ar vicher a vag an den e pep lec'h

As[kemmañ]

Asinus asinorum in sæcula sæculorum 
Azen an ezen da viken : N'eus ket sotoc'h eget hemañ.
Asinus asinum fricat 
Azen a frot azen. A vez lavaret eus daou zen o reiñ meuleudi an eil d'egile. E-barzh An Ti Satanazet, gant Jakez Riou, e lenner: "Asinus asinum fricat" a zo daou azen o'n em lipat.

Au[kemmañ]

Audaces fortuna juvat 
Ar chañs a c'hoarzh ouzh an dud dispont
Audacter calumniare, semper aliquid haeret
Audendum est: fortes adiuvat ipsa Venus
Audi alteram partem
Audi, vide, tace, si tu vis vivere 
Selaou, sell, tav, ma kerez bevañ.
Audiatur et altera pars 
Ra vo klevet an tu arall. A vez lavaret en ur prosez, pa vez bet klevet an tamaller peurvuiañ.
Aurea mediocritas
Auri sacra fames 
Naon kazus a aour !
Aurora Musis amica est
Aut aut
Aut cæsar, aut nihil  
Pe Caesar (impalaer) pe netra. !
Aut dedere aut punire
Autor opus laudat

Av[kemmañ]

Avaro omnia desunt, inopi pauca, sapienti nihil 
D'an den pizh e vank pep tra, d'ar paour nebeud a dra, d'ar fur netra.
Avarum est mulierum genus 
C'hoantek eo gouenn ar maouezed .
Ave atque vale 
Kevarc'h, ha bez yac'h.
Ave Cæsar, morituri te salutant 
Salud dit, Caesar, ar re zo 'vont da vervel a'z salud. A veze lavaret er sirk gant ar glezeourion d'an impalaer a-raok an emgann. Ave Imperator, morituri te salutant

eo a gaver e levr Suetonius, An Daouzek Caesar (Claudius 21).

Ave Maria 
Me ho salud, Mari; pedenn gatolik d'ar Werc'hez Vari.

B[kemmañ]

Ba[kemmañ]

Barba non facit philosophum 
N'eo ket ar barv a ra ar filozofour .

Be[kemmañ]

Beati pauperes spiritu 
Evurus ar re baour a spered. Distaget gant Jezuz er Prezeg war menez, en Aviel Mazhev (5:3). A vez lavaret dre fent ivez ouzh un den ha n'eo ket gwall fin, en ur ster disheñvel-rik diouzh hini ar frazenn orin.
Beatus qui prodest quibus potest 
Evurus an hini a ra vad d'ar re a c'hall.
Bellum omnium contra omnes - " Thomas Hobbes.
Bene diagnoscitur, bene curatur 
Diagnostigañ mat, zo kement ha pareañ

Bi[kemmañ]

Bibere humanum est, ergo bibamus 
Perzh an den eo evañ, evomp eta.
Bis dat, qui cito dat 
Div wech e ro an hini a ro buan
Bis repetita placent 
Div wech lavaret a blij
Bis repetita non placent 
Div wech lavaret ne blij ket (Tennet eus gwerzenn 365 Ars poetica Horatio, ma respont ar barzh e c'haller lavarout dek gwech un dra vrav hep skuizhañ penn ar selaouer.

Bo[kemmañ]

Bona diagnosis, bona curatio 
Diagnostig mat, louzoù mat
Bona fide 
A feiz vat
Bona valetudo melior est quam maximæ divitiæ 
Gwell eo yec'hed mat evit pinvidigezh vras
Bonum vinum lætificat cor hominum 
Gant gwin mat e vez laouenaet kalon an den
Bonus pater familias -

Br[kemmañ]

Brevitatis causa 
Lavaret berr. E berr gomzoù.
Britannia reges habet, sed tyrannos 
(Enez) Breizh he deus rouaned, hogen tiranted int.

C[kemmañ]

Ca[kemmañ]

Canis sine dentibus vehementius latrat 
Ki hep dent a harzh kreñvoc'h , da lavarout eo ne grog ket ar c'hi a harzh.
Carpe diem 
Kutuilh an deiz, gerioù brudet ar barzh Horatio
Carthago delenda est 
Ret eo distruj Kartago (Cato gozh )
Castigat ridendo mores 
Reizhañ a ra ar boaz dre ar c'hoarzh. Lavarenn-stur ar c'h-Comédie-Française), troet e galleg gant Elle corrige les mœurs en riant .
Casus belli 
Degouezh a c'hall degas brezel
Cave canem, e marelladur Pompei, a vez lennet splann gant ar weladennerien .
Cave canem 
Diwall ouzh ar c'hi (enskrivadur kavet war ur marelladur-leur ma weler ur c'hi dirak un nor e Pompei)
Caveat emptor 
Ra diwallo ar prener.
Cave ne cadas 
Diwall na gouezhi (lavar distaget gant ar sklav a en em zalc'h a-drek an imperator pa vez lid an trec'h)

Ce[kemmañ]

Ceteris paribus 
An holl draoù o vezañ par

Ci[kemmañ]

Cibi condimentum est fames 
Temz pep meuz eo an naon . Pa vez naon e kaver mat pep tra.
Citius, Altius, Fortius 
Fonnusoc'h, uheloc'h, kreñvoc'h ! (ger-stur ar C'hoarioù Olimpek)

Co[kemmañ]

Cogito ergo sum 
Sonjal a ran, ha dre-se ez on (Descartes)
Concordia civium murus urbium 
Kenemglev etre keodedourion, (zo kement ha) mogerioù (d') ur gêr
Conditio sine qua non 
An diviz ha n'eus netra hepti, ha n'haller ket tremen heptañ.
Confer 
Kerzh da welout (a gaver skrivet cf. ivez)
Consuetudinis vis magna est 
Bras eo nerzh ar boaz
Consuetudo altera natura est 
Un natur all eo ar boaz
Contra vim mortis non est medicamen in hortis 
Ouzh nerzh ar marv n'eus louzaouenn ebet el liorzh
Contraria contrariis curantur 
An traoù kontrol a vez paraet gant traoù kontrol
Corpus delicti 
Korf an torfed (pe « korf an hini lazhet», evel prouenn eus ur muntr)
Corruptio optimi pessima 
Ar gwashañ tra eo breinadur ar pep gwellañ

Cu[kemmañ]

Cui bono
Da biv eo mat ? (Piv a denn gounit eus an torfed? Hag a c'hall bezañ torfedour?)
Cuius regio, eius religio 
Hevelep priñs, hevelep relijion (an hini a zo e penn ar vro a ziviz petra eo relijion e genvroiz)
Cuiusvis hominis est errare 
Faziañ eo tech kement den a zo (Gwelout: Errare humanum est).
Cura ut valeas ! 
Diwall, ma vi yac'h!

D[kemmañ]

Dat veniam corvis, vexat censura columbas 
Pardoniñ d'ar brini ha heskinañ ar c'houlmed a ra ar gensored (Juvenal)
De duobus malis minus est eligendum Cicero, De officiis 3.3 . „Eus daou zroug eo ret dibab ar bihanañ.“ -
De facto 
Hervez ar fed, e gwir
De gustibus et coloribus non disputandum 
War blizidigezh na livioù n'eus ket d'ober kaozioù
De jure 
hervez ar gwir , hervez ar reizh
De jure uxoris 
hervez gwir ar wreg
De minimis non curat prætor 
Ar praetor ne ra forzh gant an traoù dister
De mortuis nihil nisi bene 
Eus ar re varv ne ranker lavarout nemet traoù mat
De profundis clamavi 
Eus ar goueled em eus galvet . Kantik.
De visu 
Diouzh gwelout
Decet imperatorem stantem mori 
D'un impalaer e tere mervel en e sav (Vespasian)
Delenda est Carthago 
Ret eo distruj Kartago (Katon gozh ; sorc'henn an den)
Delicta juventutis meæ 
Fazioù ma yaouankiz
Deus ex machina 
Doue (deuet) e-maez an ardivink (Damveneg eus an doueed ha doueezed lakaet da zont a-us d'al leurenn-c'hoariva gant ardivinkoù ijinus ha koustus hag a ziskoulme en un taol an holl gudennoù a oa bet rouestlet er pezh a-raok pa veze poent d'ar pezh echuiñ .)
Distinguo 
Gwelout a ran ar c'hemm (troienn a vez implijt dre fent evit ober goap ouzh ar c'hemmoù ken bihan ma'z int dister ha dibouez ha dreist-holl ouzh ar re a gav int pouezus)
Divide et impera 
Rann ha ren (doare all : Divide ut imperes, Rann ma reni)
Doctus cum libro 
Desket gant ul levr . Troienn implijet diwar-benn tud ha n'ouzont netra hep mont da glask en ul levr. Gwechall ez eus bet klevet ur c'helenner oc'h ober goap ouzh ur skoliad a oa bet tapet oc'h adskrivañ pezh en doa kavet en ul levr : « Doctus cum libro, asinus au tableau (ouzh an daolenn)! »)
Dolus an virtus quis in hoste requirat ? 
Gwidre pe galon, dirak an enebour ne vern
Dominus vobiscum 
An Aotrou (Doue) ra vo ganeoc'h, bomm en oferenn
Ducunt volentem fata, nolentem trahunt 
Ambroug an hini a bleg dezhi a ra ar blanedenn, ha sachañ war ar re na reont ket. Lavar stoikian diwar-benn ar Blanedenn, ar Fatum.
Dulce et decorum est pro patria mori 
C'hwek ha kaer eo mervel evit ar vro (Horatio); a vez lavaret gant ar re vev diwar-benn ar blijadur da vervel;
Dum spiro, spero 
E-keit ma analan e esperan
Duos habet et bene pendentes! 
Div en deus, hag istribilhet mat ! (lavaret a-hervez pa vez kurunennet ar pab, abaoe istor ar babez Janed, da welout ha n'eo ket ur vaouez eo ar pab nevez )
Dura lex, sed lex 
Kriz eo al lezenn, met al lezenn eo
Dura necessitas 
Kriz eo an dra pa vez ret. Ouzh ret N'eus ket a remed, eo ar c'hrennlavar brezhonek.

E[kemmañ]

E fructu arbor cognoscitur 
Diouzh he frouezh ec'h anavezer ar wezenn. Ha diouzh e oberoù, an den.
Ecce homo 
Setu an den (eme Pontius Pilatus pa ginnigas Jezuz d'ar bobl)
Errare humanum est 
Perzh an den eo faziañ (Seneca Yaouank)
Errare humanum est, sed perseverare diabolicum 
Perzh an den eo faziañ , met perzh an diaoul eo derc'hel d'ober.

Et[kemmañ]

Et alii 
Hag ar re all (skrivet et al. pe e.a.)
Et cætera 
Hag an traoù all (skrivet etc. alies)
Etiamsi omnes, ego non  
Goude (ma rafe) ar re all me ne rin ket, hervez Aviel Mazhev.
Et in Arcadia ego 
Hag en Arcadia (emaon-) me (ivez). Eno evel e pep lec'h emañ ar Marv. Anv div daolenn gant al livour gall Nicolas Poussin, diwar ar werzenn latin.

Ex[kemmañ]

Ex abstracto 
Diwar un dra difetis
Ex falso sequitur quod libet 
Eus an dra faos e teu pezh a garer (reolenn ar poellata: adalek ul lavarenn faos e c'haller tennañ n'eus forzh petra, n'eus forzh peseurt kentel faos ivez)
Ex libris 
A zo un darn eus levrioù unan bennak
Ex nihilo 
Adalek netra, diwar netra.
Nouenn, Izelvroioù, war-dro 1600
Extrema unctio 
Nouenn“ – Sakramant a vez roet en iliz katolik d'ar re glañv.

F[kemmañ]

Fac simile 
Graet heñvel . E meur a yezh e komzer eus ur fac-simile, ur seurt luc'heilad. Diwar ar ger-se eo deuet ar ger faks.
Felix culpa 
Fazi chañsus
Felix qui potuit rerum cognoscere causas 
Evurus neb a c'hall anaout abegoù an traoù goueled an traoù (Vergilius)
Festina lente  ! 
Hastañ goustad! A-hend-all e ranker hastañ buan, a zo skuizhusoc'h.
Fiat lux ! 
Ra vo gouloù! (urzh a-berzh Doue pa voe krouet ar bed gantañ, hervez Levr ar C'heneliezh);
Fide, sed cui vide 
Az pez fiziañs, met sell mat ouzh piv
Finis coronat opus 
Ar fin an hini a zo kurunenn an oberenn (La fin justifie les moyens)
Flagrante delicto 
War an tomm, a-greiz drougober
Fluctuat nec mergitur 
Hejañ a ra met mont d'ar strad ne ra ket (sturienn kêr Pariz)
Fortes fortuna juvat pe Audaces fortuna juvat 
Ar re dispont a laouena gant ar chañs. Ret eo krediñ ober evit kaout chañs.
Furor arma ministrat 
Ar fulor a bourvez armoù

G[kemmañ]

Gladius legis custos 
Ar c'hleze diwaller al lezenn. Sturlavar e Pariz ouzh Palez ar Justis. Rankout a ra an nerzh (polis, arme) servij al lezenn.
Gloria victis ! 
Gloar d'ar re drec'het! (enebet ouzh Victis !)
Grammatici certant 
N'eus ket emglev etre an dud desket diwar-benn an dra-se
Grosso modo 
Dre vras, war-bouez nebeud
Gutta cavat lapidem non vi, sed sæpe cadendo 
Kleuziañ ar maen a ra an dakenn, n'eo ket dre nerzh, met dre gouezhañ alies

H[kemmañ]

Habemus Papam 
Ur pab hon eus. A glever a-raok diskuliadur anv ar pab nevez.
Habent sua fata libelli 
O flanedenn o devez al levrioù
Hannibal ante portas pe Hannibal ad portas 
Emañ Hannibal e toull an nor. N'eus ket amzer da gaozeal, ret eo mont d'an emgann
Hic et nunc 
Amañ ha bremañ
Hic sunt dracones 
Amañ ez eus erevent
Hic sunt leones 
Amañ ez eus leoned
Hic Rhodus, hic salta 
Setu Enez Rodez : lamm !
Hoc signo vinces 
Gant an arouez-mañ e vi trec'h, klevet en ur weledigezh gant an impalaer Constantinus Iañ a-raok emgann pont Milvius)
Hodie mihi, cras tibi 
Hiriv din-me, arc'hoazh dit-te
Homines quod volunt credunt 
An dud a gred pezh a fell dezho krediñ.
Homo homini lupus est 
An den zo ur bleiz d'an den. An dud zo drouk an eil ouzh egile.
Homo sum, humani nihil a me alienum puto 
Den on, netra eus an den ne gavan estren din (Terentius)
Hora fugit, stat jus 
Tec'hel a ra an eur, chom a ra ar gwir
Horas non numero nisi serenas 
An eurioù ne gontan ket, nemet seder e vefent (skrivet war un horolaj-heol)
Horribile dictu 
Euzhus da lavarout.

I[kemmañ]

I 
Kae. Doare-gourc'hemenn ar verb ire (mont). Berroc'h frazenn latin n'eus ket.
Ibidem 
Er memes lec'h (skrivet ibid peurvuiañ)
Id est 
Da lavarout eo
Idem 
Ar memes tra
Ignorantia iuris nocet 
Chom hep anaout ar gwir a noaz. Gwelloc'h d'an nen anaout al lezenn.
Ignorantia juris neminem excusat 
Chom hep anaout ar gwir n'eo digarez da zen .
Ignorantia legis non excusat 
''Chom hep anaout ar gwir n'eo ket digarez
Ignoti nulla cupido 
Ne c'hoantaer ket pezh n'anavezer ket (Ovidius)
In cauda venenum 
El lost emañ ar binim. Hag e dibenn ar frazenn, pe ar brezegenn, pe ar pennad-skrid, emañ ar gerioù drouk.
In dubio pro reo 
En arvar e ranker lezel an tamallad
In fine 
Er fin, a-benn ar fin.
In girum imus nocte et consumimur igni 
Treiñ a reomp en noz ha devet gant an tan . Ur palindrom an hini eo.
In medias res 
E-kreiz an traoù. Tro-vicher (danevelliñ, filmaozañ) a dalv da gregiñ gant un danevell e-kreiz an ober, pe pa vez bet c'hoarvezet an darn vrasañ eus an traoù.
In medio stat virtus 
Er c'hreiz emañ ar vertuz ... ha n'eo ket en daou benn pellañ μηδεν αγαν (mêdén ágan)
In naturalibus
en e noazh.
In partibus 
A vez lavaret diwar-benn un eskob anvet e douaroù ha n'int ket kristen pe kristenekaet
In silico 
Dans le silicium
In situ 
War an dachenn
In vino veritas 
Er gwin emañ ar wirionez
In vitro 
War ar werenn (Gwerenn un arnodva))
In vivo 
War ar bev , da lavarout eo war an dachenn peurvuiañ.
Incredibile dictu 
Digredus da lavarout
Inter arma silent leges 
En amzer a vrezel eo mut al lezennoù
Inter fæces et urinam nascimur 
Etre kaoc'h ha troazh e vezomp ganet (Sant Eosten)
Intra muros 
e diabarzh ar mogerioù , pa gomzer eus moigerioù ur gêr gloz; (
Ipso facto 
Dre an ober-se end-eeun
Ira furor brevis est 
Ar gonnar zo follentez berrbad
Irritare crabrones 
Konnariñ ar sardon, a zo kement ha skeiñ eoul war an tan.
Is fecit, cui prodest 
Eñ an hini en deus graet, an hini en deus splet. Evit gouzout piv en deus graet un torfed n'eus nemet klask gouzout piv a c'hounez diwarnañ.
Is pater est quem nuptiæ demonstrant 
An tad eo an hini a zo diskouezet gant ar briedelezh. Kement-se a dalveze en un amzer ma ne gomzed ket a dad naturel.
Ite missa est 
Kit, echu eo an oferenn. Gerioù diwezhañ an oferenn latin. A vez kompren gant ar gristenien: Kit, kaset oc'h dre ar bed da embann an Aviel.
Iunctis viribus 
Gant nerzhioù unanet (Unaniezh a ra nerzh)
Iurare in verba magistri 
Touiñ dre c'herioù ar mestr
Iuventus stultorum magister 
Ar yaouankiz eo mestr ar re sot

L[kemmañ]

Labor omnia vincit improbus 
Al labour dalc'hus a zeu a-ben a bep tra
Laborare est orare 
Labourat zo pediñ. Abalamour da se eo e vez lakaet ar venec'h da labourat e manatioù zo.
Lacrimis struit insidias cum femina plorat 
Pa leñv ar plac'h e stegn un antell gant he daeloù (Cato)
Lapsus calami 
Ramp ar raosklenn ( ar raosklenn a skrived ganti)
Lapsus linguæ 
Ramp an teod (a lavarer lapsus, hep mui alies).

M[kemmañ]

Ma[kemmañ]

Macte animo ! Generose puer, sic itur ad astra 
Nerzh-kalon, bugel hael, Evel-se eo ez eer betek ar stered!
Major e longinquo reverentia 
A bell ec'h estlammer gwell. Pa weler an dud a renk uhel a dost e weler ez int eveldomp.
Manu militari 
Gant dorn an arme, dre nerzh. (heñvel ouzh Manus milites)
Manus dei 
Dorn Doue
Manus manum lavat 
An dorn a walc'h an dorn. E brezhoneg bemdez: An eil dorn a walc'h egile.
Manus milites 
Gant dorn ar soudarded. Da lavarout en un doare rust, dreist-holl pa vezer lakaet e-maez un ostaleri manu militari.
Margaritas ante porcos 
Perlez dirak ar moc'h. A vez lavaret diwar-benn traoù brav diskouezet da dud dizesk.

Me[kemmañ]

Mea culpa 
Dre ma faot ! ; Tennet eus ur bedenn gatolik e latin, ar c'h-Confiteor)
Medicus curat, natura sanat 
Prederiañ a ra ar medisin, pareañ a ra an natur. N'eo ket ar medisin zo kaoz pa wella d'ur c'hlañvour.
Memento mori 
Az pez soñj eus ar re varv
Memento audere semper 
Az pez soñj klask/krediñ ober bepred
Memento quia pulvis es 
Az pez soñj ez out poultrenn/ludu
Mens sana in corpore sano 
Ur spered yac'h en ur c'horf yac'h (Juvenal)

Mi[kemmañ]

Minimum minimorum 
Ar bihanañ eus ar re vihanañ
Missi dominici 
Kaset gant an aotrou

Mo[kemmañ]

Modus operandi 
An doare d'ober
Modus vivendi 
An doare da vevañ. A vez implijet dreist-holl evit komz eus un doare emglev etre tud bet oc'h en em gannañ.

Mu[kemmañ]

Multi sunt vocati, pauci vero electi 
Kalz a zo galvet, nebeud a zo dibabet
Mutatis mutandis 
O kemmañ pezh a zo da gemmañ. Ma kemmer pezh a ranker kemmañ.

N[kemmañ]

Navigare necesse est.
De toegangspoort van de vroegere Citadel van Gent .

Na[kemmañ]

  • Natura abhorret a vacuo : Kasoni en deus an natur rak ar goullo.
  • Natura non facit saltus (Leibniz)
  • Naturam expelles furca, tamen usque recurret (Horatius)
  • Navigare necesse est, vivere non est necesse: merdeiñ zo ret, bevañ n'eo ket. Distaget gant Gnaeus Pompeius.

Ne[kemmañ]

  • Nec Hercules contra plures : N'eus Herakles ebet ouzh an engroez
  • Nec plus ultra : N'eus netra gwell. N'eus ket gwelloc'h. Ar pep gwellañ eo.
  • Nec pluribus impar  : N'eo ket par da veur a hini (da veur a heol heol). Sturienn ar roue gall Loeiz XIV)
  • Nemo auditur propriam turpidudinem allegans : Den na vo klevet o komz eus e vezh
  • Nemo censetur ignorare legem : Ne c'hall den chom hep anaout al lezenn.
  • Nemo judex in causa sua  : Den (ne c'hall bezañ) barner en e afer
  • Neque ignorare medicum oportet quæ sit ægri natura : Arabat d'ar medisin chom hep anaout petra eo natur (orin) ar c'hleñved


Ni[kemmañ]

  • Nihil lacrima citius arescit : Netra ne sec'h buanoc'h eget un daeraouenn
  • Nihil obstat : N'eus netra a yafe a-enep (frazenn a ro aotre an Iliz katolik da embann ul levr relijion).
  • Nil novi sub sole : Netra nevez dindan an heol.
  • Nil sine numini : (N'eus ) netra hep bolontez an doueed (a vez anavet dre an diouganoù).

No[kemmañ]

Noli me tangere 
Na stok ket ouzhin. Distaget gant Jezuz, hervez ar Vulgata.
Nomen est omen 
Diougan eo an anv
Non fui, fui, non sum, non curo 
Ne oan ket, bet on, n'on ket, ne ran forzh. Bezenskrivadur a gaver berraet e NFFNSNC.
Non licet omnibus adire Corinthum 
N'eus ketaotre d'an holl da vont da Gorinti ( Korinti a oa brudet da vezañ ur gêr binvidik ma oa ker koust ar vuhez en Henamzer , hag ezhomm a oa da gaout arc'hant da vevañ eno)
Non nobis domine, non nobis nomine sed tuo da gloriam 
N'eo ket evidomp Aotrou, n'eo ket en hon anv deomp, met evit da c'hloar
Non omnia possumus omnes 
An holl n'hallont ket pep tra
Non scholæ, sed vitæ discimus 
N'eo ket evit ar skol eteskomp, met evit ar vuhez
Non ut edam vivo, sed ut vivam edo 
N'eo ket evit debriñ e vevan, met evit bevañ e tebran
Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum 
Non vini vi no, sed vi no aquæ 
Ne'o ket abalamour d'ar gwin e neian, met abalamour d'an dour e neuian. C'hoari war ar gerioù.
Nondum amabam, et amare amabam 
Nosce te ipsum 
(γνώθι σεαυτόν ; gnôthi seautón))
Nota bene, skrivet ivez N.B. 
Notit mat. Taolit evezh.

Nu[kemmañ]

Nulla dies sine linea 
Deiz ebet hep (skrivañ) linenn ebet. Reolenn ar skrivagner.
Nulla est medicina sine lingua latina 
N'eus ket a vedisin(erezh) hep latin. Ret eo gouzout latin a-benn bezañ medisin. Tud zo a gompren: ul louzoù hep netra skrivet warnañ zo didalvoud.
Nulla poena sine lege 
Kastiz ebet hep lezenn. Arabat eo reiñ ur c'hastiz ha n'eo ket skrivet el lezenn.
Nulla regula sine exceptione 
N'eus reolenn hep he nemedenn
Nulla res tam necessaria est quam medicina 
N'eus mann ken ret hag ar medisinerezh
Nunc est bibendum 
Bremañ emañ evañ ! (Horatius) Poent eo evañ, a lavaro an dud o deus tapet sec'hed. A blij da lod lavarout ivez, pa gavont hir ha padus ar brezegenn arabadus, en ur sellout ouzh ar boutailhadoù a zo war an daol.

O[kemmañ]

O tempora, o mores ! 
Oculi plus vident quam oculus 
Meur a lagad a wel gwell eget unan
Oculos habent et non videbunt 
Daoulagad o deus ha gwelout ne reont ket
Oderint, dum metuant 
Omne ignotum pro terribili 
Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, sæpe autem omnia, quæ valetudini contraria sunt, faciunt 
An holl dud a c'hoanta yec'hed dezho, met alies e reont kontrol dezhañ.
Omnes vulnerant, ultima necat
An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh. A weler war an horolajoù, pa z eus anv eus an eurioù.
Omnia mea mecum porto 
Omnia vincit amor 
Ar garantez a deu a-benn eus pep tra. Gwerzenn gant Vergilius. A c'hall bezañ lavaret ivez Amor Vincit Omnia , anv ul livadur gant Caravaggio.
Omnibus viis Romam pervenitur 
Da Roma e kas an holl hentoù
Omnis homo mendax 
Pep den zo gaouiat
Omnium artium medicina nobilissima est 
Optimum medicamentum quies est 
Ar gwellañ louzou eo an diskuizh
Ora et labora 
Ped ha labour. Ger-stur ar venec'h.

P[kemmañ]

Pa[kemmañ]

Panem et circenses 
Bara ha c'hoarioù (Juvenal)
Pax melior est quam iustissimum bellum 
Gwelloc'h ar peoc'h eget ar reishañ brezel

Pe[kemmañ]

Pecunia non olet 
Gant an arc'hant n'eus c'hwezh ebet (Vespasianus)
Per aspera ad astra 
Dre hentoù serzh davet ar stered (Heñvel ouzh « Ad augusta per angusta ».)
Per inania regna 
E rouantelezh ar skeudoù
Per scientiam ad salutem ægroti 
Dre ar skiant e tremen yec'hed ar c'hlañvour
Perinde ac cadaver 
evel ur c'horf marv
Persona non grata 
den ha n'eo ket c'hoantaet. A vez lavaret diwar-benn un den ha ne garfed ket gwelout en ul lec'h, abalamour d'ar pezh en deus graet pe lavaret, pe a virer outañ da vont en ul lec'h.

Pl[kemmañ]

Plenus venter non studet libenter 
Plures crapula quam gladius perdidit 
Ar vezventi he deus kaset da goll muioc'h a dud eget ar c'hleze

Po[kemmañ]

Post cenam non stare sed mille passus meare 
Post hoc non est propter hoc 
Goude an dra-se, met n'eo ket abalamour d'an dra-se
Post mortem nihil est 
Goude ar marv n'eus mann
Post scriptum (P.S.) 
Skrivet war-lerc'h
Potius mori quam foedari 
Kentoc'h mervel eget bezañ saotret

Pr[kemmañ]

Præsente medico nihil nocet 
Pa vez ar medisin aze ne c'hoarvez droug ebet
Prævenire melius est quam præveniri 
Primum non nocere 
Da gentañ chom hep ober noaz (sturienn medisinerezh)
Primus inter pares 
an hini kentañ e-touez tud par

Q[kemmañ]

Qualis artifex pereo ! 
Pebezh arzour an hini zo o vont da vervel (ganin-me)  ! Lavaret gant Neron pa oa o vervel, hervez Suetonius)
Qualis pater, talis filius 
Hevelep tad, hevelep mab. Mab e dad eo Kadiou.
Qui nescit dissimulare, nescit regnare 
Neb na oar ket kuzhat ne oar ket ren
Qui rogat, non errat 
Neb a c'houlenn ne fazi ket
Qui scribit, bis legit 
Neb a skriv a lenn div wech. Lavar da zeskiñ d'ar studierien labourat.
Qui tacet, consentire videtur 
Quia nominor leo 
Peogwir eo leon ma anv
Quia pulvis es et in pulverem reverteris 
Quid pro quo 
Un dra bennak evit un dra bennak
Quidquid agis, prudenter agas, et respice finem ! 
Quidquid discis, tibi discis 
Quis custodiet ipsos custodes ? 
Piv a ziwallo an diwallerien ? (Juvenal)
Quo fata ferunt 
Quod erat demonstrandum (Q.E.D.) 
Quod licet Iovis, non licet bovis 
Quod medicina aliis, aliis est acre venenum 
Quosque tandem abutere, Catilina, patientia nostra 
Quot capita, tot sententiæ 

R[kemmañ]

Rara avis
Reddite ergo quæ Cæsaris sunt Cæsari et quæ Dei sunt Deo 
Daskorit eta da Gaesar pezh a zo da Gaesar, ha da Zoue pezh a zo da Zoue.
Reductio ad absurdum 
Kas da ziskiantegezh da lavarout eo prouiñ dre arguzennoù diskiant; doare poellata a lakaer da vont en-dro pa groger da lakaat da wir ar c'hontrol eus ar pezh a glasker prouiñ, (gwelout ab absurdo)
Rem acu tetigisti 
an dra gant ar beg (beg an nadoz) hoc'h eus stoket outañ (Plautus) ; a vez lavaret pa vez divinet un dra bennak; e brezhoneg yac'h: Deuet eo ganit!
Repetitio est mater studiorum 
An adlavarout eo mamm ar studioù
Requiescat in pace (R.I.P.) 
Ra ziskuizho e peoc'h
Res judicata pro veritate habetur
tra barnet zo gwirionez; reolenn eus ar gwir: ur varnedigezh embannet zo evel un dra prouet.
Res nullius
tra da zen ebet; a vez lavaret pa ne vez perc'henn ebet d'un dra bennak.An douar n'eo ket ur res nullius gwech ebet.
Res, non verba
An dra, ha n'eo ket gerioù; a vez lavaret pa weler eo deuet ar poent da ober, ha n'eo ket a-walc'h chom da gaozeal. Ar memes spered a gaver er c'hrennlavar flemmus brezhonek Teod hir, dorn berr, a vez lavaret diwar-benn tud.
Retro Satana
Gwelout Vade retro.

S[kemmañ]

Sæpe morborum gravium exitus incerti sunt 
Salus ægroti suprema lex 
Sapientia est potentia 
Furnez a zo galloud
Semper fidelis 
Feal bepred (sturienn ar soudarded US Marines)
Senatus Populusque Romanus (S.P.Q.R.) 
Ar Sened hag ar Bobl Roman
Si napo leo viveret, hominem non esset 
Ma vevje al leon diwar irvin ne zebrje ket tud
Si tacuisses, philosophus mansisses 
Si tu t'étais tu, tu serais resté un philosophe
Si vis pacem, para bellum 
Mar deo ar peoc'h a fell dit, prient ar brezel
Si vis pacem, para iustitiam 
Sic 
Evel-se emañ . Implijet alies en embannadurioù pa glasker sachañ evezh al lenner war an doare ma'z eo skrivet ar ger, dic'hortoz pe fazius, da ziskouez n'eus vi-koukoug ebet en doare-skrivañ
Sic et simpliciter
Evel-se emañ, ken plaen ha tra.
Sic luceat lux
Ra splanno ar gouloù evel-se
Sic transit gloria mundi 
Evel-se e tremen gloar ar bed (bomm lavaret d'ar pab nevez da zegas da soñj dezhañj eo berrbad ar gloar ha bresk ar galloud.
Similia similibus curantur 
Sine die 
Hep deiz. Hep resisaat pegoulz.
Sine labore non erit panis in ore 
Hep labour ne vo ket a vara ez kenoù, a c'haller treiñ ivez evel-henn: Gant da zaouarn ez kodelloù ne lakai ket bara ez kenoù.
Solem lucerna non ostenderent 
Soli sol soli 
Spes salutis 
Spoliatis arma supersunt 
Statu quo 
Statu quo ante bellum 
Sui generis 
Summum jus, summa injuria 
Supremum vale. Gerioù eus Metamorfozoù Ovidius, distaget gant Orfeos pa goll Euridike en eil tro. Ne vez ket aes d'an dud ober ur supremum vale d'ar bed-mañ.
Sursum corda ! 
Savit, kalonoù!. A vez lavaret da reiñ nerzh-kalon.
Sutor, ne supra crepidam 
Kereour, arabat mont uheloc'h eget ar votez

T[kemmañ]

Tarde venientibus ossa 
D'ar re degouezhet diwezhat, an eskern. (A vez lavaret d'ar re a zegouezh diwezhat ouzh taol)
Tempora mutantur et nos mutamur in illis 
Tempori servire 
Testis unus, testis nullus 
Un test (hepken zo evel ) test ebet
Timeo Danaos et dona ferentes 
Aon am eus rak ar C'hresianed ha pa vefent o tegas profoù.
Timeo hominem unius libri 
Aon am bez rak den ul levr (hepken) An den na gred nemet en ul levr (hini e relijion) a zo dañjerus.
Tres faciunt collegium 
Marv Caesar, livet gant Vincenzo Camuccini.
Tu quoque mi fili 
Te ivez ma mab ! Gerioù lavaret gant Julius Caesar pa oa o vervel d'e vab Brutus en devoa kontellataet anezhañ. E gwirionez en doa distaget ar frazenn-se e gregach.

U[kemmañ]

Ub[kemmañ]

Ubi amici ibidem opes
Ubi amor, ibi dolor 
E-lec'h ma vez karantez e vez poan.
Ubi bene, ibi patria 
E-lec'h ma vez an den en e vleud, eno emañ e vammvro .
Ubi commoda, ibi incommoda
An doueez Concordia, e kein ur pezh.
Ubi concordia, ibi victoria 
E-lec'h ma emañ Concordia (ma vez emglev) emañ Victoria (e vez an trec'h)
Ubi deficiunt equi, troctant aselli
Ubi dubium, ibi libertas
Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio
Ubi feuda, ibi demania
Ubi fumus, ibi ignis
Ubi lex voluit dixit, ubi noluit tacuit
Ubi maior minor cessat
Ubi mel ibi apes
Ubi lex non distinguit, non distinguere debemus 
Ubi ordo, ibi pax et decor; ubi pax et decor, ibi laetitia
Ubi periculum
Ubi societas, ibi ius
Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant
Ubi sunt
Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia 
E-lec'h ma vi Gaius, e vin Gaia. Bomm da zisklêriañ fealded etre ar priedoù roman da zeiz an eured. Gaia eo an douar, hag a ro he frouezh.
Ultima ratio regum war ur c'hanol

Ul[kemmañ]

Ultima ratio regum  
Diwezhañ arguzenn ar rouaned. Ger-stur war ar c'hanolioù war urzh Kardinal Richelieu.
Ultra posse nemo obligatur 

Um[kemmañ]

Un[kemmañ]

Unum castigabis, centum emendabis Ma kastizez unan (ur fazi) e reizhi kant. Arabat kastizañ an holl fazioù nag an holl fazierien.

Ur[kemmañ]

Urbi et orbi. A vez lavaret diwar-benn embannoù ar pab graet d'ar gêr (Roma) ha d'ar bed.

Us[kemmañ]

Usus magister est optimus 
An ober eo ar gwellañ mestr.

Ut[kemmañ]

Ut ameris, amabilis esto 
Evit bezañ karet, bez hegarat
Ut sis nocte levis, sit cena brevis 
Ma kerez kaout un nozvezh vat (a gousk), gra ur goan verr
Uti, non abuti 
Ober, ha n'eo ket reober
Ut supra 
Evel (meneget) uheloc'h

V[kemmañ]

Va[kemmañ]

Vade in pace 
Kae en peoc'h. Bomm ar beleg katolik e dibenn ar gofesadenn.
Vade mecum 
Deus ganin (Ur vade-mecum zo ul levr (peurvuiañ) a vez atav ganeoc'h.)
Vade retro Satana 
Tec'h alese, Satanaz ! Respont graet d'al lubanerien ha tempterien. Deuet eus ar Vulgata (Aviel Mark, 8:33), ma lavare Jezuz da Bêr:Vade retro me Satana (Kae diwar ma zro, Satan)
Vae soli ! 
Gwa an den e-unan! Frazenn eus an Ekleziastez.
Væ victis ! 
Gwa ar re drec'het ! (A voe distaget gant Brennus, penn-brezel galian, war-lerc'h kemer kêr Roma)
Vanitas vanitatum et omnia vanitas 
Frazenn eus an Ekleziastez, a zo bet troet e meur a zoare, ha setu un an ouzhpenn: Goulloder ar goulloderioù, goulloder eo pep tra.
Vare, Vare, redde mihi legiones meas!
Variorum 
Gant a bep seurt. Berradur ar bomm Cum notis variorum scriptorum (gant notennoù a bep seurt skrivagnerien): merk war embannadurioù latin kozh.
Varitatio delectat
Varium et mutabile semper femina


Ve[kemmañ]

Kartenn eus skol Highfield, en Hamilton (Ontario), war-dro 1910
Velle est posse 
youlañ a zo gallout, da lavarout eo: an neb a venn, hennezh a c'hall. Ger-stur skol Hillfield, en Hamilton (Ontario), Kanada.
Venia aetatis
Veni vidi vici 
Deuet on, gwelet em eus, trec'het em eus. A vije bet lavaret gant Julius Caesar da Sened Roma da gontañ an emgann ouzh ar roue Pharnaces II e-kichen Zela e 47 kent JK .
Ventis secundis, tene cursum.
vera causa 
(ar) gwir abeg
Verba docent, exempla trahunt 
Kelenn a ra ar c'homzoù, sachañ (an dud) a ra ar skouerioù
Verba sine penu et pecunia
Verbatim
Verba volant, scripta manent 
Ar c'homzoù a nij kuit, ar skridoù a chom . Lavaret gant Caius Titus dirak Sened Roma.
Vere Papa mortuus est
Veritas odium parit 
Ar wirionez a c'han ar gasoni. Pe: Mamm d'ar gasoni eo ar wirionez. E brezhoneg e vez laret : Ar wirionez a zo kazuz D'an hini a zo kablus.
Veritas odium parit, obsequium amicos 
Gant ar wirionez e sav kasoni, gant klufennerezh e teu mignoned.
Vestigia terrent
Vestis virum facit
Veta superis reddite
Veto 
Herzel a ran (ouzh tra pe dra da dremen pe da vezañ). Ger implijet da lavarout ez eus lakaet berz gant un aotrouniezh bennak.
Vexata quaestio


Vi[kemmañ]

Via
dre. Evel e-barzh: Aet e oan da Guba via Madrid. E saozneg dreist-holl e vez implijet.

Vic[kemmañ]

Vice versa 
En daou du a bep eil
Victrix causa diis placuit, sed victa Catoni 
Kaoz an trec'hour he deus plijet d'an doueed, kaoz an hini trec'het da Gaton (Lucain, Pharsale, I, 128).

Vid[kemmañ]

Vide supra 
Gwelit uheloc'h
Video meliora proboque deteriora sequor 
Ar mad a welan, hag a garan, hag an droug a ran (Ovidius, Ar Metamorfozoù ; Komzoù lakaet war-gont Medea)

Vig[kemmañ]

Vil[kemmañ]

Vim[kemmañ]

Vin[kemmañ]

Vinum aqua miscere 
Lakaat dour er gwin. A dalv: bezañ izeloc'h e gribenn.
Vinum et musica laetificant cor
Gwin a sonerezh a laouena ar galon.

Vir[kemmañ]

Vir ex virtute 
An den dre ar vertuz. Ger-stur Skol Itron Varia Gwengamp.
Virtus post nummos 
Ar vertuz war-lerc'h an arc'hant

Vis[kemmañ]

Vit[kemmañ]

Viv[kemmañ]

Vive et me ama
Bev ha kar ac'hanon . A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. A seblant savet diwar skouer ar frazenn izeloc'h.
Vive valeque
Bev ha bez yac'h. A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. Diwar Horatius (Flemmganoù, II, 5)

Vix[kemmañ]

Vixit
Bevet en (he) deus. Gant ar ger-se e veze kemennet marv un den gant ar Romaned.

Vo[kemmañ]

Sant Yann ar Badezour livet gant Tizian. Ar vouezh o huchal en dezerzh, hervez an Aviel.
Volenti non fit iniuria
Vox clamans in deserto 
Ar vouezh o huchal en dezerzh . Tennet eus ar Bibl, e Levr Isaiah (40), ha respont roet gant Yann ar Badezour pa voe goulennet outañ « Piv out-te ? » A vez implijet gant kelennerien er c'hlas da ziskouez ne vezont ket selaouet nemeur. Ur ster all a vez roet d'ar bomm kemeret evel ger-stur Dartmouth College, e New Hampshire, SUA : mouezh an deskadurezh eo ar skol e gouelec'h New Hampshire.
Vox populi vox dei 
Mouezh ar bobl eo mouezh Doue . Eus youl ar bobl eo ez eus kaoz. Beerraet e vez alies ha komz a reer eus vox populi nemetken. Gweet e vez ar ster alies e saozneg ar gazetennerien ha ne dalv nemet mouezh an dud (people) goulennataet, o c'homzoù gwir, enebet ouzh pezh a lavar ar c'hazetenner e-unan eus ar gaozeadenn.
V.S.L.M 
pennlizherennoù a dalv « Votum Solvit Libens Merito » ; A galon vat en deus graet hervez e c'houestl. A veze skrivet war an ex-voto e Roma gozh)

Vu[kemmañ]

Horolaj-heol, skrivet warnañ Vulnerant omnes, ultima necat.
Vulgare amici nomen, sed rara est fides
Vulgus vult decipi, ergo decipiatur
Vulnerant omnes, ultima necat 
An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh. Eus an eurioù ez eus kaoz amañ: kavet e vez ar frazenn war an horolajoù-heol.
Vulpes et uva
Vulpes pilum mutat, non mores 
Kemmañ e vlev a ra al louarn; kemmañ e zoare da vevañ ne ra ket. Da dostaat ouzh al lavar brezhonek: Al louarn a varvo en e groc'hen.