Stadoù-Unanet Amerika

Diwar Wikipedia, an holloueziadur digor

Labour zo d'ober c'hoazh a-raok peurechuiñ ar pennad-mañ. Ma fell deoc'h reiñ un tamm skoazell, krogit e-barzh. Mar karfec'h reiñ hoc'h ali ha netra ken, grit 'ta e pajenn ar gaozeadenn.

United States of America

(Banniel ar Stadòu-Unanet) (Skoed-ardamez ar Stadòu-Unanet)
Kan broadel	The Star-Spangled Banner
Yezh ofisiel	hini ebet (met ar Saozneg a vez implijet evit aferioù ar velestradurezh kevredel)
Kêr-benn	Washington, D.C.
Gorread -En holl -% dour	9 631 418 km² 4.87%
Poblañs -Hollad -Stankter ar boblañs	299 598 000 (2006) 32/km²
Prezidant	Barack Obama
Eil-prezidant	Joe Biden
Gouel broadel	4 a viz Gouere
Moneiz	Dollar ($)
Kod pellgomz	1
Kod war ar Genrouedad	.us .gov .mil .um

Ur vro etre ar Meurvor Atlantel hag ar Meurvor Habask eo Stadoù-Unanet Amerika (SUA) pe ar Stadoù-Unanet. Amerika pe Bro-Amerika ha SUA a vez graet anezho peurliesañ. Abaoe deroù an XX^vet kantved eo ar Stadoù-Unanet ar riez c'halloudusañ er bed.
Un ezel diazezer eus Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) eo hag emañ ar sez anezhañ e New York. Un ezel padus eus Kuzul Surentez ABU eo.
Broudet en deus ar gouarnamant amerikan ar broioù a fell dezho lakaat un harz d'an Unaniezh Soviedel da sinañ e 1945 Aozadur Feur-emglev Norzhatlantel.

Roet eo bet an anv Amerika diwar hini an ergerzhour italian, Amerigo Vespucci.

Ur rann hag un drevadenn eus ar Rouantelezh Unanet e oa a-raok ma voe graet an Dispac'h amerikan a-enep d'ar Saozon. Ur republik kevreadel gant 50 stad eo ar vro bremañ.

Saozneg ha spagnoleg eo ar yezhoù komzet ar muiañ , met ouzhpenn yezhoù an Amerindianed e vez komzet meur a yezh all gant familhoù an embroidi en o zouez ar brezhoneg (war-dro 20 000 yezher hervez un enklask e dibenn an XXvet kantved).

Taolenn 1 Douaroniezh 1.1 Harzoù gant broioù all 1.2 Douaroniezh natur 1.2.1 Torosennadur 1.2.2 Menezioù-tan 1.2.3 Hinoù 1.2.4 Stêrioù 1.2.5 Lennoù 1.3 Douaroniezh denel 1.4 Dasparzh an annezidi 1.4.1 Kêrioù ha niver an dud enno 2 Istor berr SUA 3 Politikerezh 4 Ar feiz 5 Stadoù ar Stadoù-Unanet 6 Amerikaned brudet 7 C'hoarierion echedoù 8 Tud all 9 Notennoù 10 Liammoù diavaez

[kemmañ] Douaroniezh

Trede brasañ bro ar bed eo ar Stadoù-Unanet war-lerc’h Rusia ha Kanada hag a-raok Republik Poplek Sina. An tiriad amerikan, en em led war 7 % eus douaroù divoret ar blanedenn, zo ken bras ha kevandir Europa. Gorread ar Stadoù-Unanet zo 17 gwech kement ha hini Frañs ar c’hevandir. Brasoc’h eget Frañs eo stad Alaska pe hini Texas. Ar bloc’had 48 stad (a vez anvet « Mainland » a-wechoù), zo dezhañ ur stumm a denn d'ur pempkorneg, hag en em led war 4 gwerzhid-eur. 4500 km hed zo etre ar Meurvor Atlantel (reter) hag ar Meurvor Habask (kornôg) </ref> J.-Y. Cleach [...], “La puissance américaine” p.104 </ref>. 2500 km, a-hend-all, zo etre harzoù Kanada hag harzoù Mec’hiko. An Stêr Missouri hag ar stêr-veur Mississippi zo o-div 6000 km a hed ha redek a reont er “Mainland”. Ken hir int o-div hag ar stêr Amazonia zo o redek e su Amerika.

[kemmañ] Harzoù gant broioù all

12 034 km harzoù ^[1]:

• 8 893 km gant Kanada (en o mesk 2 477 km gant Alaska)
• 3 141 km gant Mec’hiko

[kemmañ] Douaroniezh natur

• Un nebeud lec'hioù dibar:
  • Ar gêr bobletañ : New York (19 milion a dud en tolpad-kêrioù)
  • Ar beg uhelañ : Mont McKinley en Alaska (6 194 metr)
  • Al lec’h izelañ : Badwater e Traoñienn ar Marv e Kalifornia (- 86 metr)
  • Ar stêr bennañ : ar Missouri-Mississippi zo ouzhpenn 6 000 km hed dezhi.
  • Gorread : 9 631 417 km² (en trede plas war-lerc'h Russia ha Kanada)
  • Aod : 19 924 km
  • An Uhelderioù pellañ : - 86 m > + 6 194 m

[kemmañ] Torosennadur

Lieseurt eo torosennadur ar Stadoù-Unanet:

Torosennadur ar Stadoù-Unanet zo er reter hag en em led a norzh da greisteiz dreist-holl.

Er C'hornôg emañ ar Rocky Mountains (menezioù roc’hellek), al Lammoù-dour hag ar Sierra Nevada, 4 500 metr well-wazh a uhelder dezho. En o zouez emañ plateizioù ha diazadoù Colorado.

Plaenennoù ha plateizioù bras-ec’hon kreiz ar Stadoù-Unanet zo hollad ar stêrioù Mississippi ha Missouri o redek enno. Eus an dibab eo an douaroù enno ivez. Er Reter ez eus menezioù kozh, an Appalaches o anv, dezho 2 300 metr a uhelder. Plaenennoù strizh zo e-touez ar menezioù-se hag ar Meurvor.

[kemmañ] Menezioù-tan

An darn vrasañ eus ar menezioù-tan bev zo er c’hornôg, en Alaska hag en enezeg Hawaii :

• Menez Rainier (4 392 m), Washington
• Menez Shasta (4 322 m), Kalifornia
• Mauna Loa (4 171 m), Hawaii
• Menez Adams (3 743 m), Washington
• Menez Hood (3 429 m), Oregon
• Glacier Peak (3 213 m), Washington
• Menez Redoubt (3 108 m), Alaska
• Menez Saint Helens (2 549 m), Washington

[kemmañ] Hinoù

An holl zoareoù hin a ren war ar Stadoù-Unanet, eus ar yenañ (hinad pennahelel en Alaska) d'an tommañ (Traoñienn ar Marv), eus ar glebañ (Gwalarn, (Stad Washington) d’ar sec’hañ (hinad krin ha gouelec’hioù e Gwalarn Amerika]]). Gant an hinoù hag an torosennadurioù a bep seurt zo er Stadoù-Unanet ez eus bet stummet maezioù ha rannvroioù liesseurt enno.

[kemmañ] Stêrioù

• Missouri-Mississippi : 6 270 km
• Missouri : 4 370 km
• Mississippi : 3 778 km
• Río Grande : 3 060 km
• Arkansas : 2 348 km
• Colorado : 2 317 km
• Ohio : 2 102 km
• Columbia : 2 044 km
• Snake River : 1 670 km
• Tennessee : 1 049 km

[kemmañ] Lennoù

Gorread hollek al Lennoù Bras zo war-dro 250 000 km², bezet an hanter eus gorread Frañs ar c’hevandir.

• Roll al Lennoù bras, eus an hini vrasañ d'an hini vihanañ :
  • Lenn Uhelañ
  • Lenn Huron
  • Lenn Michigan
  • Lenn Erie
  • Lenn Ontario

• Al lennoù pennañ all zo :
  • Lenn Pontchartrain
  • Lenn Sall Vras
  • Lenn Champlain
  • Lenn Mead
  • Lenn Powell
  • Lenn Utah
  • Lenn Tahoe

[kemmañ] Douaroniezh denel

[kemmañ] Dasparzh an annezidi

An Amerikaned zo o chom dreist-holl war an aodoù ha tro-dro d’al Lennoù Bras. Eus ar c’hantved hedredenn, eus tu ar c'hornôg, betek ar Meurvor Habasak hag en Alaska n'eo ket ket bras-tre an niver a annezidi, war-bouez en ur gêr zistro bennak hag ivez e Kalifornia. Kalifornia zo ar Stad amerikan ma'z eus an niver brasañ a dud o chom enno ha kenderc'hel a ra ar Stad-se da zesachañ an dud eus diabarzh pe eus diavaez ar Stadoù-Unanet.

[kemmañ] Kêrioù ha niver an dud enno

En tu all d’an tri c’hard eus an dud zo o chom e kêr er Stadoù-Unanet. megalopolenn BosWash zo e biz ar vro.

• Roll an tolpad-kêrioù pennañ eus ar Stadoù-Unanet, o stad kevreat hag an niver a dud zo o chom enno ^[2] :

1. New York (New York) : 24 112 176
2. Los Angeles (Kalifornia) : 18 313 809
3. Chicago (Illinois) : 11 318 384
4. Washington (DC) - Baltimore (Maryland) : 8 026 607
5. San Francisco (Kalifornia) : 7 159 693
6. Philadelphia (Pennsylvania) : 5 951 797
7. Dallas - Fort Worth (Texas) : 5 931 956
8. Detroit (Michigan) : 5 905 754
9. Miami (Florida) : 5 726 495
10. Houston (Texas) : 5 280 752
11. Atlanta (Georgia) : 5 034 362
12. Boston (Massachusetts) : 4 411 000

[kemmañ] Istor berr SUA

An Indianed e oa bet an dud kentañ o chom er Stadoù-Unanet. Tri meuriad indian a oa ha meur a gant yezh ha sevenadurioù disheñvel o doa. N’ouzer ket kalz a draoù diwar o fenn, dreist-holl evit a sell ar pobloù kantreat. Er XVI^vet kantved hag er XVII^vet kantved e voe an Indianed o taremprediñ Europiz evit ar gwechoù kentañ. Diazezañ a reas dreist-holl ar Spagnoled er su, ar Saozon er reter hag ar Frañsizien en norzh hag en draoñienn ar Mississippi hag da-heul e voe enebet meur a sevenadur an eil ouzh egile.

E 1607 e tiazezas ar Saozon o c’hêriadenn gentañ, Jamestown hec’h anv. Da c’houde en em stalias trevadennoù niverus a-hed an aod er reter. En o zouez e oa Plymouth, Boston, Salem, Williamburg. D'ar mare-se e voe krog da harluañ ha da werzhañ tud du eus Afrika da sklaved. Gant ar morianeta e voe diorroet ar plantadegoù kotoñs er su dreist-holl ha diorroet e voe an danframmoù.

C’hwennet e voe an Indianed gant ar c’hleñvedoù-red (brec’h, ruzell) a oa bet degaset gant an difraosterien. Miliadoù a Indianed all a voe lazhet en ur vrezeliañ gant Europiz ivez. E-pad ar brezel brasañ ez aloubas ar Vreizhveuridi tiriadoù ar C’hallaoued hag e-se e oant deuet a-benn da zaougementiñ gorread an douaroù a oa dalc'het ganto betek ar mare-se.

Trizek trevadenn vreizhveuriat a c’hounezas o dizalc’hiezh diouzh Breizh-Veur d'ar 4 a viz Gouere 1776. Degemeret e voe ganto Bonreizh Stadoù-Unanet Amerika e 1787. Ar vonreizh kentañ bet degemeret e broioù ar c'hornôg. Diazezet eo bet an identelezh amerikan gant an daou skrid-se.

Disklêriet e voe brezel an Digevrediñ e 1861 abalamour d'ar sklavelezh ha da blegoù fall an armerzh er Stadoù-Unanet. Ne viras ket ouzh a vro avat da vont war-raok. Evit gwir e oa bet miliadoù a dud o vont d'ober o annez ahont a-hed an XIX^vet kantved. D'ar mare-se eo ivez e voe diorroet ar greantelerezh er vro hag e voe aloubet ar c’hornôg pa voe diorret an hentoù-houarn ahont.

En XX^vet kantved eo deuet ar Stadoù-Unanet da vezañ galloudusañ bro ar bed a-fet armerzh, sevenadur ha politikerezh (dresit-holl war-lerc'h an Eil Brezel Bed), daoust m'o doa renerien ar vro c'hwitet war o zaol da vare ar brezel er Viêt-nam. Gwall skoet e voe an Amerikaned gant se. Abaoe m'eo peurechu ar brezel yen hag abaoe ma n'eus ket mui eus an URSS (Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel) eo ar Stadoù-Unanet ar vro dreistgalloudekañ nemeti er bed, evit a sell ar gallout milourel peurgetket.

[kemmañ] Politikerezh

Ar vro zo anezhi hanter-kant Stad kevreat a astenn o beli leun war meur a dachenn : ur c'hevread eo. Ar Stadoù-Unanet zo anezho ur republik kevreadel prezidantel divgambr. Distag eo an tri galloud (galloud lezenniñ, galloud erounit ha galloud barn) an eil diouzh egile. Dilennet e vez ar prezidant hag ar besprezidant asambles e-pad 4 bloaz, gant ar mouezhiañ hollek dieeun. Pep Stad a vez dileuriet gant ur skolaj dilennerien veur zo kenfeur well-wazh ouzh niver hec’h annezidi. Abaoe 1951 n’hall ket prezidant ar Stadoù-Unanet ren war ar vro ouzhpenn daou respet. Daou strollad politikel bras zo er vro dreist-holl : ar Strollad republikan hag ar Strollad demokratel.

Dilennet e oa bet George W. Bush da brezidant ar Stadoù-Unanet e miz Du 2000 (d'an 20 a viz Genver 2001 e krogas e respet). E 2004 e oa bet dilennet en-dro. Abaoe 2009 eo Barack H. Obama, eus ar strollad demokratel, ar Prezidant.

Al lez-veur eo ensavadur uhelañ ar reizhiad lezvarnel kevreadel.

[kemmañ] Ar feiz

Gouarnamant ar Stadoù-Unanet ne c'houlenn ket digant e geodediz petra eo o feiz. Dispartiet eo ar relijion diouzh ar Stad kevreadel en ur mod ofisiel. Asuret eo ar bennaenn-mañ gant ar vonreizh a ziogel ar frankiz krediñ. Ar stad kevreadel ne zegas skoazell ebet da skol relijiel ebet^{Daveoù a vank}. Ar bedenn renket gant ar skol zo difennet abaoe 1962 gant an diferadenn « Engel a-enep Vitale ».

Enklaskoù prevez a bep seurt a ziskouez ez eus etre 75 % ha 90 % eus an Amerikaned a gred e Doue. Koulkoude emaint 44 % a lavar o deus cheñchet relijion un wech da nebeutañ en o buhez. Ha lavaret a reont ne votont ket hervez o c'hredennù.

Ar brotestanted eo ar re niverusañ, met a-raok pell e vint dindan 50 %. Ur c'hard anezho zo katoliked roman. Bez' ez eus ivez dizoueidi, yuzevien, muzulmaned, boudisted, hindouisted ha kement zo.

[kemmañ] Stadoù ar Stadoù-Unanet

• Gwelout ar pennad Stadoù ar Stadoù-Unanet .

[kemmañ] Amerikaned brudet

Skiantourien Lenn ar pennadoù Skiantourien amerikan dre urzh al lizherenneg ha Jedoniourien, dre goulzad.

Harozed ar armeoù amerikan

• George Washington : brezel dizalc’hiezh
• George Armstrong Custer : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian
• Robert E. Lee : Brezel disrannidigezh
• Ulysses S. Grant : Brezel disrannidigezh
• William T. Sherman : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian
• George S. Patton : Eil Brezel Bed
• Omar Bradley : Eil Brezel Bed
• Douglas McArthur : Eil Brezel Bed ha brezel Korea
• Dwight Eisenhower : Eil Brezel Bed
• William Westmoreland : Eil Brezel Bed ha brezel Viêt-Nam
• Colin Powell : Brezel Koweit (Brezel kentañ ar Pleg-mor)
• Tommy Franks : Brezel Irak (Eil Brezel ar Pleg-mor)

Livourien Lenn pennadoù Rummad: Livourien amerikan.

• Edward Hopper 1882-1967
• Jackson Pollock 1912-1956
• Andy Warhol 1928-1987
• Jean-Michel Basquiat 1960-1988

Luc’hskeudennerien

Lenn pennadoù Rummad : Luc’hskeudennerien amerikan.

• Jacob Riis 1849-1914
• Alfred Stieglitz 1864-1946
• Ansel Adams 1902-1984
• Robert Capa 1913-1954
• Diane Arbus 1923-1971
• Richard Avedon 1923-2004
• Irving Penn 1917

Istorourien

• Robert Caro
• Robert Paxton
• Robert Utley
• Howard Zinn

Politikourien Lenn ar pennad Roll Prezidanted Stadoù-Unanet Amerika.

• lexander Hamilton, soñjer politikel, politikour ;
• George Washington, Prezidant kentañ ar Stadoù-Unanet, 1789-1797 ;
• Thomas Jefferson, trede prezidant, bet ijinet gantañ lezennoù war ar berc’henniezh kefredel ;
• Bill Clinton, Prezidant, 1993-2001 ;
• Theodore Roosevelt
• John Adams
• Abraham Lincoln
• Woodrow Wilson
• John Fitzgerald Kennedy
• Franklin D. Roosevelt

Sonerien

Gwelet Sonerezh Stadoù-Unanet Amerika

Filmaozerien Lenn pennadoù Filmaozerien amerikan, dre brantadoù.

Lennegezh • Skrivagnerien amerikan, dre urzh al lizherenneg

Priz Nobel ar Peoc’h

• 1906 : Theodore Roosevelt
• 1912 : Elihu Root
• 1919 : Woodrow Wilson
• 1925 : Charles Gates Dawes
• 1929 : Frank Billings Kellogg
• 1931 : Jane Addams Nicholas Murray Butler
• 1945 : Cordell Hull
• 1953 : George Marshall
• 1962 : Linus Pauling
• 1964 : Martin Luther King Jr.
• 1970 : Norman Borlaug
• 1973 : Henry Kissinger
• 1985 : Kevredigezh etrebroadel ar vezeien evit diarbenn ar brezel nukleel, Boston
• 1986 : Elie Wiesel
• 1997 : Jody Williams
• 2002 : Jimmy Carter

Gizourien

• Calvin Klein
• Nike
• Reebok
• Tommy Hilfiger

[kemmañ] C'hoarierion echedoù

• Oscar Chajes
• David H. Li
• Árpád Élő
• Reuben Fine
• Bobby Fischer
• Clarence Freeman
• George Koltanowski
• Edward Lasker
• Georges-Henri MacKenzie
• Frank Marshall
• Paul Charles Morphy
• Victor Palciauskas
• Harry Nelson Pillsbury
• Vasik Rajlich
• Samuel Reshevsky
• Nikolaz Rossolimo
• Eugène Rousseau
• Yasser Seirawan
• Elizabeth Shaughnessy
• Jackson Showalter
• Sonja Graf
• Charles Stanley
• Wilhelm Steinitz
• Povilas Tautvaišas
• Jonathan Tisdall
• Paul Truong
• Aleksandr Wojtkiewicz

[kemmañ] Tud all

• Benjamin Franklin, kefredour ha politikour e-pad ar brezel dizlac'hiezh
• Thomas Alva Edison, krouer ha den afer
• Howard Hughes, nijer, produer sinema hag un oristal a zen a afer
• Stan Lee, senarioer comics, seurt bannoù-treset a bouez er Stadoù-Unanet
• Allan Pinkerton, a grouas un ajañs bras a igounierien brevez
• Paul Revere, dispac’her e-pad ar brezel dizalc’hiezh
• Harriet Tubman, a roas skoazell da gantadoù a sklavourien da dec’hel kuit e norzh ar Stadoù-Unanet a-raok ar brezel disrannidigezh
• Wilbur Wright, unan an nijerien vrudet kentañ.

Un nebeut sifroù

• Dispignoù an armeoù : 400 miliard a USD (e 2004)
• Linennoù pellgomz : 268 milion a USD (e 2003) [2]
• Pellgomzerioù hezoug : 219 milion a USD (e 2005) [2]
• Skingomzerioù : 575 milion a euroioù (e 1997)
• Skinwelerioù : 219 milion a euroioù (e 1997)
• Pellgomzerioù : 659 evit 1000 annezad
• Implijerien Genrouedad : 205 milion a USD (e 2005) [2]
• Pourchaserien moned war ar Genrouedad : 7 800 (en 2000)
• Hentoù : 6 407 637 km (en o zouez 4 164 964 km hentoù terduet) (e 2004) [2]
• Hentoù-houarn : 226 605 km (en 2004) [2]
• Hentoù  : 41 009 km (en 2004) [2]
• Niver a aerborzhioù : 14 858 (en o zouez 5 119 aerborzh gant roudennoù terduet) (e 2006) [2]

[kemmañ] Notennoù

[kemmañ] Liammoù diavaez

Lec’hiennoù ofisiel

• (en) Porched ofisiel Stadoù-Unanet Amerika
• (fr) Programmoù keleier etrebroadel skignet gant Servij kelaouiñ departamant-Stad ar Stadoù-Unanet.

s • k • e Izili Kuzul Surentez ABU
Izili hollbadus	Sina  • Bro-C'hall  • Rusia  • Rouantelezh Unanet  • Stadoù Unanet Amerika
Kefridi betek 31 Kerzu 2009	Burkina Faso  • Costa Rica  • Kroatia  • Libia  • Vietnam
Kefridi betek 31 Kerzu 2010	Austria  • Japan  • Mec'hiko  • Turkia  • Ouganda