Brezhoneg
| Brezhoneg (Brezhoneg) |
|
|---|---|
| Perzhioù | |
| Komzet e : | Breizh |
| Rannved : | Europa |
| Komzet gant : | etre 206 000 [1] ha 295 000 [2]. |
| Renkadur : | goude 100 |
| Familh-yezh : | Yezhoù indezeuropek
|
| Statud ofisiel | |
| Yezh ofisiel e : | |
| Akademiezh : | |
| Kodoù ar yezh | |
| ISO 639-1 | br |
| ISO 639-2 | bre |
| ISO 639-3 | |
| Kod SIL | BRE |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. | |
Ur yezh keltiek a orin eus an Enez Vreizh (Breizh-Veur/Preden) hag eus skourr ar yezhoù predenek eo ar brezhoneg. A-gozh e vez komzet ha skrivet e Breizh. Tamm-ha-tamm eo bet strishaet e implij da Vreizh-Izel (er c'hornôg d'ul linenn hag a ya dre vras hiziv an deiz eus Plouha da Wened). Ganet e vije diwar ur voutinded yezh a vije bet etre Enez Vreizh ha Breizh Vihan (Arvorig) (e-tro dibenn an Henamzer).
Istor diavaez ar brezhoneg [kemmañ]
Bet eo komzet ar brezhoneg gant pennoù bras Stad Breizh betek an XIIvet kantved ha, da c'houde eo bet dilezet ganto. Deuet eo tamm-ha-tamm da vezañ yezh Goueled Breizh hag ar bobl vunut p'eo bet dilezet d'e dro gant an noblañs hag ar vourc'hizien zo aet war ar galleg. Evit skrivañ ec'h implije duged Breizh al latin ha, diwezhatoc'h (XVvet kantved), ar galleg. Chomet ez eus gerioù prizius diwar ar brezhoneg kozh a vez implijet hiziv an deiz da sevel gerioù brezhonek nevez war tachennoù evel ar brederouriezh ha skiantoù mab-den, da skouer. Ur yezh keltiek eus skourr ar yezhoù predenek eo ar brezhoneg. Kar-tost eo d'ar c'hembraeg ha, marteze, un tammig d’ar galianeg (hag a zo aet da goll da vat war-dro kreiz ar VIIvet kantved), met n'eus tamm prouenn e bet e vefe bet levezonet ar brezhoneg gant ar galianeg peogwir n'ouzer ket nemeur a dra a-zivout stad ar galianeg en amzer donedigezh Brezhoned an Inizi da Vreizh-Vihan ha n'ouzer ket kalz hiroc'h diwar-benn brezhoneg an amzer-se kennebeut. Anavezet eo ar brezhoneg gant an ABU evel ur yezh evel a re all.
N'he deus ket ar vonarkiezh graet netra a-enep d'ar yezhoù disheñvel eus ar galleg met adal an Dispac'h gall eo bet cheñchet an traoù. Kroget ez eus bet da zeskiñ galleg d'an holl dud ha da waskañ war un dro an holl yezhoù all a veze graet patois anezho en un doare dismegañsus. E Breizh peurgetket, a-drugarez da zoareoù kriz da lakaat mezh war bugale er skolioù Stad pe gatolik. Dalc'het e voe d'ar politikerezh-se da lazhañ ar brezhoneg betek ar bloavezhioù 1960, da lavaret eo betek ar mare ma voe echuet well-wazh gant ar skolioù da zegemer bugale dic'hallek desavet e brezhoneg gant o zud.
Hiziv an deiz ha pa gendalc'hfe ar politikerezh gall da lakaat galleg dre holl abalamour m'eo "yezh ar Republik" e vez komzet brezhoneg gant e-tro 300 000 a dud c'hoazh (e-skoaz 1 300 000 er bloaz 1930). Evit diskouez pegen kriz eo bet an traoù a-enep ar brezhoneg ez eus ur frazenn anavezet mat a lavar splann an traoù : "Il est interdit de cracher par terre et de parler breton". E penn-kentañ an XXvet kantved ne ouie an hanter eus an dud nemet brezhoneg hag an hanter all a ouie an div yezh. Er bloaz 1950 ne chome mui nemet 100 000 a dud na ouient nemet brezhoneg.
Hiziv an deiz ez eo ar brezhoneg ar yezh keltiek nemeti hep statud ofisiel ebet. Ne fell ket d'ar gouarnamant lakaat cheñch mellad 2 ar vonreizh bet degemeret er bloaz 1994 hag a embann "La langue de la République est le français". Ingal en em vod dekmiliadoù a dud e Frañs evit goulenn ma vefe kemmet al lezenn-se : En Europa ne vez kavet ul lezenn nevel-se nemet e Frañs.
Nevez zo eo bet ar skolioù Diwan o klemm dirak lez-varn europat Gwirioù Mab-den evit ma vefe doujet ouzh gwirioù ar Vretoned e-keñver o yezh.
Brezhoneg a vez komzet ivez en estrenvro hag e Bro-C'hall, er c'hêrioù bras dreist-holl.
Marevezhioù ar brezhoneg [kemmañ]
Boas eur da rannañ istor ar brezhoneg e meur a varevezh : Betek an VIIvet kantved ne oa bet kemm bras ebet etre ar predeneg komzet e Breizh-Vihan hag an hini komzet e Breizh-Veur.
- An henvrezhoneg, eus ar VIIvet kantved betek an XIvet kantved. N’anavezomp yezh ar mare-se nemet dre dammoù frazennoù berr-berr, gerioù (spisc’herioù), anvioù tud hag anvioù lec’h.
- Ar c’hrennvrezhoneg, eus an XIvet kantved betek ar XVIvet kantved. Eus an amzer-se ec’h anavezomp dreist-holl pezhioù-c’hoari, hir-mat alies a-walc’h.
- Ar brezhoneg raknevez eus ar XVIIvet kantved betek penn kentañ an XIXvet kantved.
- Ar brezhoneg kempred betek bremañ.
An deskadurezh [kemmañ]
Er bloaz 1977 eo bet krouet ar skolioù Diwan. Er skolioù-se e vez desket dre ar brezhoneg (3625 skoliad). Klasoù divyezhek zo ivez e skolioù Stad Div Yezh (6260 skoliad) zo hag e skolioù katolik prevez Dihun (4824 skoliad). Miliadoù a dud yaouank (14709 e 2012) a ya da skolioù a seur-se adal ar skol-vamm betek fin al lise.
Geriadurouriezh [kemmañ]
- Mont da welet ar pennad : geriadurouriezh ar brezhoneg.
Rannyezhouriezh [kemmañ]
- Mont da welet ar pennad : rannyezhouriezh ar brezhoneg.
Petra zo dibar d'ar brezhoneg ? [kemmañ]
Tres ar verb : ober / bezañ oc'h ober [kemmañ]
Evel en iwerzhoneg ez eus daou stumm da bep amzer verb e brezhoneg. Kemm zo etrezo hervez m'eo boas an ober pe n'eo ket. Kavet e vez traoù evel-se e saozneg ivez. Kavout a reer en amzer-vremañ ur stumm boas hag ur stumm war ober :
- Me zo o komz gant ma amezeg
- Me a gomz gant ma amezeg (bep mintin)
Er verb bout (bezañ) hag er verb kaout avat ez eus daou stumm disheñvel hep stumm war ober ebet (gant ar « verb bezañ + o + anv-verb ») :
- Skuizh on hiziv
- Skuizh e vezan da Wener
- naon am eus heno(a)zh
- naon am bo fenoz
- naon am bez bemnoz
« Araogennoù displeget » [kemmañ]
Evel er yezhoù keltiek all a-vremañ e vez displeget an araogennoù e brezhoneg hervez ar gour, da lavaret eo ez a ar raganvioù-gour d'ober ur ger hepken gant an araogenn zo araozo.
| Gant + ... | Displegadur |
|---|---|
| me | ganin |
| te | ganit |
| eñ | gantañ |
| hi | ganti |
| ni | ganimp pe ganeomp |
| c'hwi | ganeoc'h |
| i | gante pe ganto |
Taolenn geñveriañ gerioù [kemmañ]
Dre an daolenn dindan e c'haller gwelet ar pezh zo heñvel etre brezhoneg (hini Gwened ha KLT) ha kerneveureg, gallaoueg ha galleg. Gellout a reer gwelet traoùigoù heñvel e brezhoneg ha gallaoueg, da skouer an doare da lavaret "kazh-koad", kazh-koad neuze e brezhoneg ha chat-de-boéz savet o-daou war an hevelep patrom, met war harzoù ar brezhoneg hepken e vez kavet an doare-se (Sant-Yann-Brevele), hag e Gwernenez, e Breizh-Uhel e kaver dre vras chat d'étchuiré", "chat d'écureuil", evel en ul lodenn vras eus ar yezhoù oïl[3].
| Kerneveureg (FSS) | Brezhoneg (KLT) | Brezhoneg Gwened | Gallaoueg | Galleg |
|---|---|---|---|---|
| gwenenen | gwenanenn | guérenen | avètt | abeille (avette) |
| kador | kador | kadoér | chaérr | chaise |
| keus | formaj/fourmaj/keuz | fourmaj | fórmaij | fromage |
| yn mes | er-m(a)ez | er-mêz | desort | sortie |
| kodha | kouezhañ | kouehel | cheir | tomber |
| gaver | gavr | gavr | biq | chèvre |
| chi | ti | ti | ostèu | maison |
| gweus | gweuz/muzell | muzell | lip | lèvre |
| ganow | genoù/beg | beg | góll | bouche (gueule) |
| niver | niver | niver | limerot | numéro |
| peren | perenn | perenn | peirr | poire |
| skol | skol | skol | escoll | école |
| gwiwer | gwiñver, kazh-koad | razh-koed, kazh-koed | chat d'écureuil (chat-de-boéz) | écureuil |
| steren | steredenn/sterenn | sterenn | esteill | étoile |
| megi (? - s.o. moged) | butunat/fumiñ | butunat | betunae | fumer (du tabac) |
| hedhyw | hiziv/hirio/hiriou/hidiv | hiniv, hirio, hidiv | anoet | aujourd'hui |
| hwibana | c'hwibanañ/c'hwitellat/sutal… | c'hwitellat | sublae | siffler |
Stourmoù evit ar yezh [kemmañ]
Gwelet ivez [kemmañ]
Stourmoù evit ar yezh: [kemmañ]
Kalz anezho zo bet. Ar re nevesañ zo stourmoù difeuls alies ha dic'hortoz.
- Ur strollad nevez a stourm evit ar yezh er vuhez foran gant fent ha preder, anvet Ai'ta! (deomp dezhi, e brezhoneg Treger, S.O [1]).
- Ur stourm all zo anezhañ eo ar stourm livadureg. Da heul Stourm ar Brezhoneg eo. Kement hini hag a stourm evit ar yezh a zo pedet neuze da ginklañ ur blog gant e wellañ livadurioù (S.O [2]).
Diouer a stourm evit ar yezh [kemmañ]
E miz Kerzu 2006 e oa bet Marc ar Fur, kannad UMP (tu dehoù gall) Loudieg o kinnig e parlamant Pariz evit ur mennad savet evit anavezout ar yezhoù rannvro er Vonreizh c'hall: kannad ebet eus ar PS gall e Breizh (na Jean-Yves an Drian, a zo ivez prezidant Kuzul Rannvro Breizh) n'en doa mouezhiet gant kinnig ar Fur.
Pegement ar vrezhonegerien [kemmañ]
Hervez un enklask kaset en-dro gant Fañch Broudig ha TMO, paeet gant Kuzul Rannvro Breizh, ne vije nemet 207 000 brezhoneger ken e 2007. Hervez enklask an INSEE, kempoelloc'h hervez H. Abalain[4], graet e 1999, e vefe 295 000[5]. Hervez Efficience 3 (2001) e vefe 300 000[6]. Ur 100 000 a dud bennak pe ouzhpenn a gompren mat ar yezh hep kaozeal anezhi[7].
Tud zo ivez o komz brezhoneg e New York ; ar vrezhonegerien-mañ oa degennoù mennaket anezho e 2012, eme BZH New York, kevredigezh ar Vretoned aze[8]. N'eo ket gouiet hag ar re-se a gomz ar yezh a-wechoù pe bemdez, pe ar seurt rannyezh kaojeet ganto enni kennebeut.
Pennadoù kar [kemmañ]
Krennlavaroù diwar-benn ar brezhoneg [kemmañ]
Liammoù diavez [kemmañ]
- ARBRES, yezhadur wiki ar brezhoneg (skrivet e galleg), gant skouerioù troet ger-ha-ger ha kenveriadurioù gant yezhoù all.
- L'Ouest en mémoire (Ina) - Petra eo ar Brezhoneg
Notennoù [kemmañ]
- ↑ TMO 2007
- ↑ INSEE 2001
- ↑ Eugène Rolland, Faune populaire de France, levrenn 7, p.150-157
- ↑ Abalain (H.), Histoire de la langue bretonne, emb. Gisserot, 2000, p.37
- ↑ Hervé Abalain, Le français et les langues historiques de la France Par Hervé Abalain, emb. Gisserot, 2007, p. 276
- ↑ Hervé Abalain, Le français et les langues historiques de la France Par Hervé Abalain, emb. Gisserot, 2007, p. 276
- ↑ Diwar F. Broudig, Brud Nevez, niv. 274, 2009, p. 38
- ↑ Ar yech vrezoneg e New York e 2012.. An-Amzair (31 'viz Kerzu 2012).
Pennadoù kar:
Yezhoù keltiek - Yezhoù gouezelek - Brezhoned - Enez Vreizh - Rouantelezhioù brezhon - Hanternoz Kozh -
 |
Porched ar yezhoù hag ar skriturioù – Adkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù. |
 |
Porched Breizh – Adkavit pennadoù ha rummadoù Wikipedia a denn da Vreizh. |
