Impalaeriezh roman ar Reter

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Traffic cone.png
Krogit e-barzh !
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ
Lupa romana.jpeg
Ur pennad eus an heuliad
Henroma eo ar pennad-mañ
Ar Vonarkiezh
Ar Republik
An Impalaeriezh
Impalaeriezh ar C'hornôg
Impalaeriezh ar Reter

Un anv istoriografel eo Impalaeriezh roman ar Reter evit an Impalaeriezh roman e-pad an Henamzer diwezhañ hag ar Grennamzer, al lodenn nemeti o chom adalek 476. Impalaeriezh Bizantion a vez graet anezhañ peurliesañ goude labour an istorour Hieronymus Wolf e 1557. Anv ofisiel an Impalaeriezh a oa Βασιλεία Ῥωμαίων (Basielia Romaion), Imperium romanum e latin. Kergustentin a oa e gêrbenn diwar youl hag anv Kustentin I, e 330, savet diwar ar gêr Bizantion. Ur c’hemm a vez lakaet gant an istorourien etre an Impalaeriezh roman klasel hag hini ar Grennamzer hag abalamour da se e vez kaoz eus Impalaeriezh Bizantion peurvuiañ. Graet e vez e-giz-se anezhañ rak an troc’h a weler etre an Impalaeriezh roman klasel, latin e yezh, diazezet war Roma padal eo diazezet e zarn reter war ur sevenadur gresian a voe an darn nemetañ goude 476. Evito o-unan ne oa evit ar Vizantiniz troc’h ebet etre an daou brantad-se, hini an Henamzer hag hini ar Grennamzer, ha betek ar fin e raent Romaned anezho o-unan, annezidi Βασιλεία Ῥωμαίων (Basielia Romaion). Fin Impalaeriezh roman a zeu e 1453 pa voe tapet Kergustentin gant an Otomaned, met diaesoc’h eo kavet ur penn-kentañ d’an Impalaeriezh Bizantion. Lod a ginnig 330 pa voe savet Kergustentin ha lakaet anezhi da gêrbenn an Impalaeriezh, kroget e memes tro kristeneladur ar bed roman, lod all a ginnig 395 pa voe rannet an Impalaeriezh roman etre mibien Theodosius Iañ, ha krouet Impalaeriezh roman ar Reter. Evit ul lodenn all e teu ar c’hemm etre ren Justinian Iañ, bet Impalaer etre 527 ha 565, an hini diwezhañ en doa klasket adtapet tachennoù kornôg an Impalaeriezh, ha ren Hieraklius, a gollas proviñsoù Egipt, Palestina, Afrika ha Siria hag a lakaas ar gresianeg da vezañ yezh an Impalaeriezh. E-pad an amzer ma voe anezhañ e voe an Impalaeriezh galloud pennañ mor Kreizdouarel ar Reter, e-keñver armerzh, sevenadur hag arme. An tachennoù perc’hennet gantañ a zo bet kemmet kalz e-kerzh an amzer. Dindan beli Justinian Iañ e voe tizhet harzoù pellañ an Impalaeriezh abaoe ar Vvet kantved, met kollet e voe un darn bras eus an tachennoù-se mui tachennoù Egipt, Palestina ha Siria ouzh an Arabed, hag aloubet ar menezioù Balkan ha darnoù eus Gresia gant ar Slaved. Gant ar Vakedonianed (Xvet - XIvet kantved) e voe adtapet tachennoù zo e-pad un Azeuleriezh a echuas gant aloubadeg an Durked en Anatolia (emgann Mantzikert e 1071) hag amzer ar C'hroaziadegoù, pa voe tapet Kergustentin gant ar Groazaded e 1204 a wanaas da vat an Impalaeriezh, unan eus stadoù bihan ar rannvro, betek kouezhañ dindan beli an Otomaned. Ur galloud kristen eo an Impalaeriezh roman ar Reter, met war zisheñvelaat ez a an daou zarn eus ar Gristeniezh dre abegoù politikel, sevenadurel ha relijiel. Kavell ar Gristeniezh reizh-kredour eo an Impalaeriezh Bizantion.

Anvioù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

An Impalaeriezh roman ez eus anv amañ, o kenderc’hel abaoe Augustus betek e impalaer diwezhañ Kustentin XI ha splann e oa evit annezi an Impalaeriezh, anvet Impalaeriezh roman pe Impalaeriezh ar Romaned (Latin : Imperium Romanum, Imperium Romanorum; Gresianeg : Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων Basileia tōn Rhōmaiōn, Ἀρχὴ τῶν Ῥωμαίων Archē tōn Rhōmaiōn), pe Romania, Republik roman (Latin: Res Publica Romana; Gresianed: Πολιτεία τῶν Ῥωμαίων Politeia tōn Rhōmaiōn) ha Rhomais. Graet e veze gant annezidi an Impalaeriezh o-unan Romaned (Romaioi) ha Gresianed (Graikoi), betek an XIXvet kantved zoken. Implijet eo bet an anv Impalaeriezh Bizantion evit komz diwar-benn an Impalaeriezh roman er Grennamzer e 1557 gant Hieronymes Wolf en e levr Corpus Historiae Byzantinae, un dastumad mammennoù. Dont a ra eus anv kozh Kergustentin, Bizantion, diwar ar gêr bet savet e -612 evel un drevadenn eus Megara. Montesquieu a vrudas an anv e Bro-C’hall met en XIXvet kantved nemetken e teuas da vezañ brudet da vat an anv-mañ e-touesk an istorourien. Impalaeriezh roman ar Reter a vez implijet evit lakaat war wel eo ur genderc’hel eus Impalaeriezh roman an Henamzer. Meur a bobl a voe en Impalaeriezh ha derc’hel a rae hengounioù romano-hellenistik, met a-hed ar c’hantvedoù ne voe sellet gant an dud o chom e kornôg nemet al lodenn Gresian, dreist-holl pa glaskjont adtapet hêrezh an Impalaeriezh roman. A-wezhioù e kaver neuze an anv Impalaeriezh ar C’hresianed dindan pluennoù kronikerien ar Grennamzer. A-hend all ez eus bet implijet gant ar [[Pibien[Bibien]] an anv Impalaer Romania (Imperator Romaniae) evit disheñvelaat diouzh Impalaer Roman (Imperator Romanum), un titl o doa roet da gKarl Veur hag e ziskennidi. Ne oa ket ezhomm da zisheñvelaat er bed Arab ha Muzulman, nag hini ar Slaved pa voe gwelet an Impalaeriezh evit Impalaeriezh roman, disteraet dindan anv Rûm. Betek an XXvet kantved e vie implijet an anv millet-i Rûm (broad roman) evit ober ar Gristened Reizh-kredour en Impalaeriezh Otoman.

Tiriadoù Impalaeriezh roman ar Reter[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Istor[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Orin an eil impalaeriezh a zo bet an diarkiezh (ren doubl) a stalias an impalaer Diokletian e 285 evit ma vefe difennet harzoù ar Reter ouzh ar Varbared. Betek dismantr Impalaeriezh roman ar C'hornôg e chomas unanet a-walc'h e-keñver ar Gwir an div lodenn, met rannet e voe an Impalaeriezh roman e 395 etre daou vab Theodosius I, Arkadius ha Honorius.
Diforc'hioù bras a-walc'h a oa e-keñver sevenadur pa oa al latin yezh ofisiel ar C'hornôg hag ar gregach yezh ofisiel ar Reter. Un Imperator a rene al lodenn gentañ hag ur Basileos an eil lodennn.
E 476 e voe dismantret Impalaeriezh ar C'hornôg gant ar Vandaled pa chomas bev hini Kergustentin ur milved-pad. E 410, pa oa Arkadius o ren e Kergustentin hag Honorius e Ravenna, e voe aloubet Roma gant ar Wizigoted, Alarig er penn anezho.
Dindan Dheodosius II, mab Arkadius, e voe aloubet tiriadoù an Norzh gant an Huned hag ec'h asantas ar Basileos kinnig un truaj d'o roue, Attila.
Etre 435 ha 438 e voe embannet Kod Theodosius (Codex theodosianus e latin), dastumad al lezennoù abaoe 312.
Dindan an impalaerien Pulkeria (c'hoar Theodosius II) ha Markianos e oa trubuilhet ar vuhez politikel gant an tabutoù relijiel pa dage disivouder pe disivouder an Iliz soutenet gant ar galloud. Er VIvet kantved en em ledas impalaeriezh ar Reter hag e talc'has Justinian I (527-565) adc'hounit ar C'hornôg. Hemañ a zastumas ivez al lezennoù e Kod Justinianus (Corpus juris civilis).

Armerzh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Unan eus armerzhioù aet ar muiañ war-raok en Europa e oa an Impalaeriezh e-pad kantvedoù ha kantvedoù. Kergustentin a oa ar gêr ma tremene ar c’henwerzh etre Azia ar Reter pellañ, Europa, hag ar bed Arab ha Muzulman, da skouer gant Hent ar Seiz. Bosenn Justinian hag aloubadegoù an Arabed hag ar Slaved o doa lakaet an armerzh da wanaat a-raok ma lakaas reformoù Kustentin V an Impalaeriezh da vont war-raok adarre betek 1204. Evit Europa ar C’hornôg a wele an Impalaeriezh evel ul lec’h pinvidik mor. Gant ar Pevare C'hroaziadeg e voe distrujet greanterezh an Impalaeriezh ha kreñvaet pouez ar varc’hadourien italian er mor Kreizdouarel. Daoust da strivoù ar Palaiologoi da adsevel armerzh an Impalaeriezh e voe re wan o beli war o ziriad hag ar c’henwerzh evit ma vefent efedus o c’hreñvaat armerzh Kergustentin en-dro. Beli ar gouarnamant a oa bras a-walc’h war an armerzh, dre al lezenn, ar reolennoù bet savet gantañ, an tailhoù hag ivez an niver a fonksionerien hag al labourioù publik.

Gwelet ivez[kemmañ | kemmañ ar vammenn]