Mali

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask

Books-aj.svg aj ashton 01.svg Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.


''République du Mali''
Republik Mali
Banniel Mali Siell Mali
Banniel Siell
Ger-stur: "Un peuple, un but, une foi"
"Ur bobl, ur pal, ur feiz"
Kan broadel: Pour l'Afrique et pour toi, Mali
"Evit Afrika hag evidout, Mali"
Lec'hiadur Mali
Kêr-benn
(ha kêr vrasañ)
Bamako
12°39′N 8°0′W
Yezh(où) ofisiel Galleg
Strolladoù etnek Bambared
Gouarnamant Demokratelezh parlamantel
 - Prezidant Ibrahim Boubacar Keïta
 - Kentañ ministr Oumar Tatam Ly
Dizalc'hded diouzh Bro-C'hall 
 - Disklêriadur 22 Gwengolo 1960 
Gorread
 - Hollad 1.240.192 km² (24re)
 - Dour (%) 1,6
Poblañs
 - istimadur Gouere 2005 13.518.000 ()
 - Stankter 11/km² (207vet)
PDK (PGP) 2005 (istimadur)
 - Hollad $14,400 miliard (125vet)
 - Keidenn $1.154 (166vet)
FDD  (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.338 (izel) (175vet)
Moneiz Lur CFA (XOF)
Gwerzhid-eur (UTC)
Kod kenrouedad .ml
Kod pellgomz +223

Mali, pe, ent-hir, Republik Mali (galleg: République du Mali) zo ur vro e kornaoueg Afrika, enklozet etre Senegal er c'hornaoueg, Maouritania er gwalarn, Aljeria en norzh, Niger er reter, Burkina Faso er gevred, Ginea er mervent. Bamako eo ar gêr-benn. Da vare an trevadennerezh e oa dalc'het gant Bro-C'hall, ha Soudan c'hall a veze graet anezhi, pa oa un darn eus Afrika ar C'hornaoueg C'hall. An div drederenn norzh eus ar vro zo un darn eus ar Sahara ha dezerzhek, er Sahel emañ kreiz ar vro, ha glepoc'h eo al lodenn suañ gant savanennoù ha koadegoù.


Titouroù hollek[kemmañ]

Titouroù[kemmañ]

Lec'hiañ ar stad[kemmañ]

E kornôg kevandir Afrika emañ Mali. Seizh bro zo tro-dro da Stad Vali : • En norzh : Aljeria ha Moaritania. • Er reter : Niger. • Er su : Aod an Olifant ha Burkina Faso. • Er c'hornôg : Senegal ha Ginea. N'eus digor ebet war ar mor.

Torosennadur ha meteier[kemmañ]

Kemmus eo torosennadur Mali eus an norzh d’ar su. • Er mervent ez eus menezioù bihan izel, eus 400 m betek 800 m (menezioù Manding). • Er reter emañ an uhelder brasañ, betek 1 155 m er menez Hombori, lec'h uhelañ Mali. • Er gevred emañ menez Bandiagara m'emañ ar boblad Dogon. • En norzh-reter, en dezerzh, ez eus menezioù dezho un uhelder a 900 m (Adrar des Ifoghas). Abalamour d’an div stêr bennañ (Niger ha Senegal) ez eus plaenennoù bras-tre.

Tri doare hin zo e Mali. • En norzh, er Sahara, e vez un hin dezerzhel, gant glaveier izel-tre ha tamm struj ebet. • Trovanel ha sec'h eo an hin e kreiz ar vro. Bez' ez eus glaveier etre 100 ha 700 mm dre vloavezh ; eno e kaver ar stepenn. • Trovanel gleb eo an hin e su ar vro. Bez' ez eus glaveier etre 1000 ha 2000 mm dre vloavezh ; eno e kaver ar savanenn.

Daou goulz-amzer zo er metoù trovanel, unan sec’h hag unan glavek, a bad etre 2 ha 4 miz.

Ar boblañs[kemmañ]

An dasparzh[kemmañ]

Poblañs Mali n’eo ket gwall stank : 13.518.000 annezad evit 1.240.192 Km². Stankter poblañs Mali zo 11 annezad dre km².

Digempouez eo dasparzh ar bloblañs peogwir emañ ar Sahara en norzh, a c'holo 60% eus ar vro pa ne vod nemet nemet 10% eus ar boblañs, ar pezh a dalv ur stankter izeloc'h eget 5 annezad dre km².

E kreiz ar vro, m'emañ delta an Niger, eo ar stankter brasañ peogwir en em gav eno ar besketaerien, ar vagerien loened hag al labourerien-douar.

An demografiezh[kemmañ]

E 2005 e oa 13.518.000 a dud o vevañ e Mali. Kreskiñ a ra ar boblañs eus 3% pep bloaz. Ur 120 bugel bennak diwar 1000 a varv bep bloaz (kalz re e-keñver Bro-C’hall, ma varv ur 4 bennak diwar 1000). War gresk e ya ar boblañs peogwir o deus ar merc’hed kalz a vugale (6,73 dre vaouez). Ne vevont ket pell, etre 46 ha 49 bloaz.

Ar boblañs hag ar c'hudennoù[kemmañ]

  • Ar baourentez

Ur vro baour eo Mali. Ar sec’hor en deus tizhet ar vro e-pad an 30 bloavezh tremenet, o tegas an naonegezh hag ar gwallvagadur.

  • An dour

Un diouer a zour a vez e Malia. Er c’hêrioù bras zoken n'eus ket kalz a diez gant an dour, mont a ra an dud da gerc’hat an dour er puñs. War ar maezioù a-wechoù e kerzhont kilometradoù evit mont da gerc’hat dour. Ar boblañs n’eo ket kelaouet a-walc’h e-keñver an dour (lakaat an dour da virviñ evit kaout nebeutoc’h a vikrobed, da skouer).

  • An deskadurezh

An deskadurezh n’eo ket evit an holl an dud, n'eus ket a-walc’h a skolioù, ret eo kerzhet pell evit mont du-se, ha pa vezont war ar maez e c'hall ar c’hlasadoù bezañ eus 50 betek 100 bugel. Pa vever war ar maez e kroger da labourat ez-yaouank, evit sikour ar familh.

  • Ar yec’hed

N’ez eus ket a-walc’h a vezeien. Niver ar vezeien evit 10.000 den : 0,6 e Mali, ha 30 e Bro-C’hall. Neuze eo diaes pareañ ar c’hleñvedoù. Met bez' ez eus kalz a gleñvedoù du-se : ar paludoù da skouer, a daper gant ar moustiked, hag a lazh kalz a dud bep bloaz.

An ekonomiezh[kemmañ]

Un den o seniñ ar balafon.

Petra a vez produet dreist-holl ?[kemmañ]

Diwar al labour-douar eo e vev an darn vrasañ eus an dud. Ar baotred a labour gant ostilhoù ha gant an dorn, da broduiñ edennoù blinis, mell, sorgho, riz. Ober a reont legumaj fresk e-kichen an Niger. Ar Valianed a brodu kotoñs, ezporzhiadur kentañ ar vro.

An eil tra a laka ar vro da vevañ eo ar magañ-loened, heuliet gant ar pesketa. Ar magañ-loened hag ar pesketa a zo chomet hengounel er vro. Mali a zo produer mang bras. Met produet e vez muioc’h-mui a arachid. Met ar c’hotoñs a chom ar pezh a vez produet da gentañ-holl.

Pinvidigezh/Paourentez[kemmañ]

Izeloc'h eget US$ 900 eo keidenn ar c’horvoder bloaveziek dre annezad, p'emañ etre $3000 ha $8000 en Aljeria ha war-dro $22 000 e Bro-C’hall. Unan eus Stadoù paourañ ar bed eo Mali

Boazioù hengounel[kemmañ]

Miret o deus ar Valianed o boazioù hengounel. Ar «griot» (a zo un den) a gont atav istorioù ar vro, an dud hag ar familh, ur barzh hag un soner eo. Adkavet e vez grioted en euredoù, ar festoù hengounel hag er badeziantoù. Ali Fakia Touré a zo soner ha griot, evel Boubacar Traoré. Ar c’hanaouennoù hengounel a vez sonet war ar c’hora, ar balafon, ar djembe...

Amadou Hampaté Bâ zo ur skrivagner meur eus Mali, skrivet en deus En Afrique, un vieillard qui meurt, c’est une bibliothèque qui brûle.

E Mali e vev war-dro 20 etnienn, pep hini anezho gant he boazioù hengounel. Ar pobladoù brasañ eo ar Bambaraed, ar Malinkeed, ar Soninkeed, ar Peuled, an Dogoned, ar Bozoed, ar Boboed, an Touareg.