Doareoù-skrivañ ar brezhoneg

Eus Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Meur a zoare-skrivañ zo bet en istor ar brezhoneg skrivet.

Istor reizhskrivadur ar brezhoneg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Henvrezhoneg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

  • Ar c'hoshañ skrid brezhoneg, en henvrezhoneg eta, a zo anavezet gant ar ouizieien eo dornskrid Leiden en Izelvroioù, hag a zo ul lodenn vihan eus ar pezh a oa moarvat un dornlevr mezegiezh. Aze, e-kichen al latin, ez eus bommoù brezhoneg eus an VIIIvet kantved.
  • Ar c'hoshañ enskrivadur henvrezhonek zo bet kavet en ul laouer en ur chapel e-kichen Lomareg e Krac'h, nepell diouzh an Alre : « irha ema in ri », hag a ve e brezhoneg a-vremañ: « amañ emañ ar roue » (E-lec'h ar ger kozh ri − rix e galianeg − e vez lavaret roue hiriv), da lavarout eo « amañ eo beziet ar roue ».

Studiet mat eo bet gant ur c'helenner eus Skol-Veur Roazhon anvet Léon Fleuriot hag en deus savet ur geriadur[1] hag ur yezhadur eus an henvrezhoneg diwar an holl dornskridoù bet lennet gantañ.

Krennvrezhoneg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ar C'hatolikon, pe levr hollek, eo anv ar geriadur kentañ bet savet en brezhoneg, pe en krennvrezhoneg, ar yezh evel ma oa d’ar c’houlz-se er XVvet kantved, ha hennezh ivez eo ar geriadur kentañ bet graet en galleg zoken, hag ouzhpenn-se, e vez kavet ivez troidigezh latin pep ger, rak an teir yezh a zo bet lakaet kichen-ha-kichen, ar ger brezhoneg da gentañ, al latin goude hag ar galleg da ziwezhañ. Savet eo bet ar geriadur-mañ gant Yann Lagadeg (pe Jehan Lagadeuc) eus Plougonven. Moullet e voe e Landreger er bloavezh 1499, un toullad bloavezhioù hepken goude ma voe ijinet ar moullañ.

Diwezhatoc’h, e-kerzh ar XVIIvet hag an XVIIIvet kantved ez eus bet meur a hini all o labourat war ar brezhoneg.

Re levezonet e veze o yezh gant ar galleg avat. Tapet o devoa bet moarvat an aozerien anezhe o gouiziegezh dre al latin hag ar galleg a veze implijet er studioù klasel evel ma oa kelennadurezh an holl gloareged d’ar c’houlz-se. Evelkent, pa seller ervat e-touez ar bern gerioù gallekaet ijinet gante, e kaver e-leizh a c’heriennoù brezhoneg brav ha pinvidik mat da vezañ miret e geriadurioù ar yezh a-vremañ.

Reizhañ ar skritur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

En XIXvet kantved, avat, e vo sklaeraet an traoù, didoueziet ar gerioù mat a vrezhoneg eus mesk ar pezh a oa bet dastumet a-raok. Se a voe labour ar Gonideg. Hennezh a vez graet anezhañ unan eus tadoù ar yezh. Daoust ma c’hall tud ’zo kavout rebech en e oberoù, en deus graet ul labour a oa ret ober : skrivañ brezhoneg en un doare unvan (ar soniad [k] a ranke bezañ skrivet K atav, da skouer), stummañ ha frammañ ar yezh a-benn gallout mont pelloc’h ganti hag implijañ anezhi evel n’eus forzh petore yezh all. Amable Troude, e-kreiz an XIXvet kantved, a savas ur geriadur galleg-brezhoneg troet kalz war rannyezh Leon, skrivet en doare-skrivañ kinniget gant ar Gonideg. Ennañ e kaver ivez ur c’heriaoueg klotennoù da sikour ar varzhed. Émile Ernault, kelenner skol-veur, a studias rannyezhoù Treger ha Gwened hag a savas meur a c’heriadur pinvidik-bras a zo c’hoazh gwall zedennus gant ar gerioù resis o tennañ d’an danvez-se.

XXvet kantved[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

En doare-skrivañ-se e voe embannet Geriadur Frañsez Vallée hag ar gelaouenn Gwalarn, betek 1941. Roparz Hemon, penngaser Skol Walarn, a savo ur bern geriadurioù ha yezhadurioù, en o zouez ar geriadurig a vez gwerzhet c’hoazh bremañ (nevesaet e zoare-skrivañ).

  • E Gwened e veze dalc'het d'ober gant skritur ar gwenedeg, evel er gelaouenn Dihunamb.
  • E 1941 e voe savet an doare-skrivañ peurunvan, da lavarout eo emglev KLT gant tud Gwened, en o zouez Roperzh ar Mason ha Langleiz. Ar pal a oa kaout un doare-skrivañ a dalvezfe evit an holl rannyezhoù.
  • Goude an Eil brezel-bed, e 1955, e voe savet ar skolveurieg pe falc'huneg, gant tud ha ne felle ket dezho degemer ar peurunvan.

Er XXIañ kantved[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Setu pezh a weler hiriv:

  • un doare-skrivañ peurunvan implijet gant ar muiañ niver en embann hag er c'helenn (TES, Diwan )
  • ar falc'huneg implijet en-dro da Brud Nevez ha Fañch Broudig, ha nebeutoc'h e skol-veur Brest, a oa bet e greñvlec'h,
  • an etrerannyezhel gant un dornad skolaerien.
  • hiniennoù oc'h ijinañ o skriturioù dezho o-unan ...

Taolenn da ziskouez an diforc'hioù etre an doareoù-skrivañ brezhoneg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

 

Reolennoù pennañ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Distaget Yezhoù all XVvet [C] XIXvet [TDE] Gwened [ERN] KLT [FV] Peurunvan Falc'huneg (Leon) Falc'huneg (Gwened) Etrerannyezhel
Z ha S...
[KLT]ka:z-s [Gw]kah-x [cy] cath caz kaz kah kaz kazh kaz kah kazh
[L]ry:z-s [KTGw]ry: [cy]rhudd ruz ruz ru ruz ruz ru(z) ru ruz
[KLT]'i:zel, 'i:3ël [Gw]i'ze:l, i'zi:l [cy]isel [ga]iseal isel izel izél izel izel izel izél isel
[fr]passion passion pasion pasion pasion pasion pasion passion
H ha C'H...
'bijãn bjãn 'bijën bi:n [cy]bychan bihan bichan bihan bihan bihan bihan bihan bian bihan bihan
'pehëd-t 'pEhEd-t pehEd-t [cy]pechod pechet pec'hed hed pec'hed pec'hed pehed hed pec'hed
V ha W...
[cy]awel auel avel aùél avel avel avel aùél awel
[cy]braf brao, brav braù brao brav brao braù braw

 

Reolennoù ouzhpenn evit merkañ ar rumm yezhadurel[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ar reolennoù-mañ n'int ket evit diskouez distagadur ar gerioù, nemet evit merkañ o rumm yezhadurel.

Distaget Yezhoù all XVvet [C] XIXvet [TDE] Gwened [ERN] KLT [FV] Peurunvan Falc'huneg (Leon) Falc'huneg (Gwened) Etrerannyezhel
anv-kadarn
my:d-t [cy]mud [la]mutus [he]mudos(?) mut mud mud mud mud mud mud mud
brëzõnëg-k brëõnëg-k [cy]Brythoneg brezonec brezounek brehoneg brezoneg brezhoneg brezoneg brehoneg brezhoneg
Anv-gwan
my:d-t [cy]mud [la]mutus mut mud mut mut mut mud mud mud
brëzõnëg-k brëõnëg-k [cy]Brythoneg brezonec brezounek brezonek brezhonek brezoneg brehoneg brezhoneg
Anv-verb
[cy]arad(r)u arat arat arat arat arat arad arad arad
anv-gwan-verb
gwelet gwelet gweled gwelet, gweled
Araogenn
eget eged eget eget eged (n'eus ket e gwenedeg) eged

 

Skritur gerioù zo[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Distaget Yezhoù all XVvet [C] XIXvet [TDE] Gwened [ERN] KLT [FV] Peurunvan Falc'huneg (Leon) Falc'huneg (Gwened) Etrerannyezhel
ma:d-t (Anv) mat mat mad mad mad mad mad mad
ma:d-t (Anv-gwan) [cy]mad(±) mat mat mad mat mat mad mad mad
mad-t ??? mat mad [JG]mat mat
[cy]myned/mynd monet moñt monet mont/monet mont/monet mond moned moned

 

Berradurioù (neb tra etre [ ]...)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Yezhoù
[cy] Kembraeg
[fr] Galleg
[hb] Henvrezhoneg
...

Parlantoù-kornad
[K] Kerne
[L] Leon
[T] Treger
[Gw] Gwened
[KT] Kerne ha Treger
...

Levrioù
[C] Catholicon
[TDE] Geriadur Troude
[ERN.V] geriadur gwenedek Émile Ernault
[FV] Geriadur François Vallée
[RH] Geriadur Roparz Hemon
[JG] Levrioù Jules Gros
[GBV] Francis Favereau: Geriadur ar Brezhoneg a-vremañ

Liammoù diavaez[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Meziantoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Notennoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

  1. Dictionnaire du vieux breton, Toronto, 1985.