Peurunvan

Krogit e-barzh !
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ. 

Diwar an divizoù diwar-benn adreizh reizhskrivadur ar brezhoneg e 1941 oa bet savet ar reizhskrivadur peurunvanet, berroc'h ar peurunvan, arallanvet KLTG ivez, pe ar « Zh » c'hoazh, evit kemer plas an doare-skrivañ KLT, savet da-heul adaoz reizhskrivadur ar brezhoneg 1908, en ur engronnañ ar reizhskrivadur implijet e Bro-Wened.. Daoust m’eo bet implijet an adreizh gant kelaouennoù ha tiez-embann pennañ e krogas Brezel reizhskrivadur ar brezhoneg hag a voe maget diwar abegoù politikel e-pad 70 bloaz.

Istor berr an adreizhioù kent

Adreizhioù reizhskrivadur ar brezhoneg a-raok 1821

Ma veze doareoù-skrivañ stabil a-walc’n evit an henvrezhoneg, eus un tu, ha evit ar c’hrennvrezhoneg, eus un tu all, ne c’heller ket gouzout gant piv e oa bet savet an doareoù-skrivañ-se.
E 1659 e voe embannet, dindan sinadur ar Jezuist Juluan Maner, Le Sacré Collège de Jésus, enno ur yezhadur hag ur geriadur. An divlizherennad « c’h » evit treuzskrivañ ar soniad rotakegeg ha ne gaver ket anezhañ er yezhoù romanek, a voe degaset gantañ. Treuskrivet e oa kemmadurioù ar c’hensonennoù kentañ ivez.

Diforc'hioù etre an doareoù-skrivañ hervez an eskoptioù

Adreizh savet gant Juluan Maner a voe an hini poulzet gant beleien Eskopti Leon a-raok an Dispac’h gall, impljet e Kerne war eeun hag savet un embannadur tregeregaet ma veze tu.
Ur c'hantved goude e klaskas tud a iliz Eskopti Gwened sevel ur reizhiad treuzskrivañ ar yezh komzet gant tud ar bastell-vro-se. Etre 1700 ha 1910 e voe lakaet ar reolennoù da vezañ stabil. Un troc’h a yeas war wel etre skridoù relijiel Bro-Wened ha darnvuiañ ar brezhonegva.

Adreizh Yann-Frañsez ar Gonideg

E 1821 e lakaas embann Yann-Frañsez ar Gonideg ar Grammaire celto-bretonne, e-lec’h e kinnige adreizhañ reizhskrivadur boutin Eskopti Kemper ha Leon. Klask a reas ar Gonideg skarzhañ lizherennoù heñvelson evel « qu » ha « c » erlec’hiet gant « k » o-daou hag un nebeud reolennoù evit an araogennoù hag ar verboù. Nac’het e voe gant darnvuiañ ar veleien implij ar reizhskridur nevez, met e voe kandrec’het eskob Kemper ha Leon, an Aotrou Jozeb Mari Graveran, e 1840. Gant Aogust Brizeug, Prosper Proux, Yann-Vari ar Skourr, Fañch an Uhel), an holl heulidi Teodor Kervarker e voe degemeret ha krouidigezh ar gelaouenn Feiz ha Breiz, e 1865, a zegasas darnvuiañ ar veleien e-barzh ar jeu.

War-zu ar peurunvanidigezh

Adreizh reizhskrivadur 1908

Diwar atiz Frañsez Vallée, yezhoniour ha rener Kroaz ar Vretoned, ur sizhunieg brezhonek dindan evezh eskob Sant-Brieg, e voe savet Emglev ar skrivagnerien e 1908 evit ma vo unanet reizhskrivadur ar brezhoneg e Treger, Leon ha Kerne, alese un arallanv, ar c’h-KLT. Ar c’hemmoù pennañ a voe hollekadur ar liester « ou » e-lec’h ma veze graet gant « o » e Bro-Dreger ha al lostger « añ » pe « iñ » evit an anvioù-verb.

Kentañ kinnigadur ar peurunvaniñ

Lakaet e vo ar reolennoù an Emglev dindan atebegezh Breuriez Veur ar brezoneg (istitlet « L’Académie bretonne ») krouet diwar atiz Charlez ar Govig e 1922. Anvet e voe Emil Ernod da sekretour hag e lakaas embann meur a bennad er gelaouenn viziek divyezhek Buhez Breiz’’ dindan anv ar Breuriezh-veur.
E Gouere 1922 e kinnigas Emil Ernod ur pennad hir : « Vers l’unification de la langue bretonne’’ e ditl (War-zu unvanidigezh ar brezhoneg). E savboent dezhañ a oa ma dleer sellout ouzh an unvanidigezh fardet war hir amzer gant renerien Bro-C’hall ur seurt patrom evit kavout un diskoulm :

Diouz ar fed ne voe kehentadurioù etre ar proviñsoù estreged ar galleg e teuas unan eus abegoù unvanidigezh yezhel Bro-C’hall hag ar galleg a yae da yezh voutin ofisiel ar Vrezhoned ha pa dizalc’h e vezent, ha ne oa ket ar brezoneg !
Dezo da gavout an tu chom hep mont gant ar yezh-se evit bezañ intentet er vro a-bezh. Dezho da sevel ha lakaat e pleustr un emglev krouet diwar o deurioù, un Emglevadezh evit mad an holl.
Troet diwar ar galleg.

Breujoù war beurunvaniñ ar brezhoneg

Chalet e oa darn ar skrivagnerien vrezhonek e chome un troc’h en embann brezhoneg pa chome daou reizhskrivadur, hini Bro-Wened hag hini ar c’h-KLT. E 1936, diwar atiz ur skrivagner gwenedek, Xavier Langleiz e oa bet bodet un toullad skrivagnerien, Loeiz Herrieu, Roparz Hemon, Raymond Delaporte, Marc'harid Gourlaouen, Roparzh Audic, Youenn Drezen hag un nebeud kinnigoù o doa graet : ober gant "zh" er gerioù a veze skrivet gant "z" e KLT ha gant "h" e gwenedeg, skrivañ "w" er gerioù ma veze kavet "v" pe "o" e KLT hag "ù" e gwenedeg. Koulskoude e voe feuket Roparz Hemon abalamour ma oa bet lakaet da grediñ e oa bet un emglev, pa ne oa ket, ha echu gant an divizoù e 1937.

Emvodoù 1941

Amveziadoù emglev 1941

Diwar ar pezh a zo bet kontet gant Roparz Hemon e voe lañset ar studioù war ar peurunvaniñ e Mezheven 1941 pa voe anv eus kentelioù roet e brezhoneg er skol. Kuzuliet e vefe bet gant yezhourien alaman evel Leo Weisgerber a zeue evit evezhiañ an obererezhioù brezhonek ingal ma vije unvanet ar reizhskrivadur. 

E miz Mezeven e kasis eur skrid da renerien ar e'hazetennou brezonek ha d'eun nebeut yezourien, ennan kinni-gou graet da dostaat ar yez unvan eun tammig ouz rannyez Wened. Ar c'hinnigou-se a voe studiet ha burutellet ganto.
Roparz Hemon, An doare-skriva nevez’’, 1942, p. 4.

Emvod diwezhañ ha sinadur

Dalc’het e voe un emvod yezhourien ha skrivagnrien d’an 8 a viz Goure 1941, e sez ar pemdezieg rannvroelour, La Bretagne, 19 straed ar Moneiz, e Roazhon. Kadoriet e voe gant Roparz Hemon. E-doug an abardaez e voe tizhet an emglev evit ma vo nullet ar c’hemmoù etre reizhskrivadur an emglev 1908 hag an hini implijet gant tud a iliz ha skrivagnerien Bro-Wened ha n’eus ket bet anv eus breujoù diaes. Unan eus ar sinerien, ur yezhour anezhañ, Frañsez Kervella (Kenan Kongar), a skrivas pelloc’h ma ne voe degaset da « doare-skrivañ Emgleo ar Skrivagnerien », nemet « un nebeut kemmadennoù ». Kelou an emglev a voe roet ar sizhunieg brezhonek Arvor e 1943 evel-se :

Daou vloaz’ zo, d’an 8 a viz Gouere 1041, e c’hoarvezas e Roazhon un darvoud a bouez bras en istor ar brezhoneg. Kannaded a-berzh eus ar re vrasañ a strolladoù a stourm evit hor yezh a sinas un emglev da unvaniñ an doare-skrivañ evit mat.

Setu amañ anvioù ar sinerion :

• Abeozen, yezhour
• Loeiz Andouard, skrivagner
• Gwilherm Berthou, skrivagner
• Kenan Kongar ha Marc'harid Gourlaouen, a-berzh ar skol dre lizher Ober’'
• Andrev Koulouarn, a-berzh ar gelaouenn SAV
• An Abad Loeiz ar Floc'h, a-berzh ar gelaouenn Studi hag Ober’'
• Yann Fouere, a-berzh Ar Brezhoneg er Skol
• Roparzh Hemon, a-berzh ar gelaouenn Gwalarn’'
• Loeiz Herrieu, a-berzh ar gelaouenn Dihunamb’'
• Xavier de Langlais, a-berzh ar gelaouenn La Bretagne
• An Abad Le Marouille, yezhour
• Per Mocaer, skrivagner, ha stourmer evit ar brezhoneg
• An Abad Y. V. Perrot, a-berzh ar gelaouenn ‘'Feiz ha Breiz hag ar Bleun-Brug
• Fransez Uguen, kenoaozer al levr Me a zesk Nrezhoneg

Abaoe an 8 a viz Gouere 1941, ul labour hir a zo bet graet da seveniñ an emglev. Muioc’h-mui a vez moulet ar skridoù brezhonek hervez an doare-skrivañ unvan, ha n’eus nemetañ hiziviken a dleer kelenn er skolioù.
Un trec’h bras gounezet gant ar Vrezhoned : an trec’h warar spered a zizurzh, an trec’h warn o-unan.

Ar strollad-studiñ hag al levrig An-doare-skriva nevez

Ur strollad-studi a voe savet hag e dalc’has emgavioù ha eskemmoù lizhiri evit peurober an divizoù. Hervez Roparz Hemon e kenlabouras 10 den ennañ : Abeozen, Pêr Bourdellez, Frañsez Kervella, Gwilherm Berthou-Kerverzioù, Maodez Glanndour, Mary Roparz Hemon, Loeiz Herrieu, Aogust Marouilh, Alfoñs Mary ha Yann-Vari Perrot.
.
Echuet e voe al labour war-dro Du 1941 ken e c’hellas Roparz Hemon lakaat embann e penn 1943 ul levrig, 20 pajenn ennañ, evit displegañ ar reolennoù kinniget en ur implij ar reizhskrivadur 1908 atav. Embannet ha moullet e voe gant Imprimerie centrale de Rennes (Moullerezh kreiz Roazhon) da lavared eo an ti-moulllañ ma oa Strollad Broadel Breizh perc’henn warnañ. Evit aesañ an tremen e kinnige Roparz Hemon kemer e ‘’Geriadurig-Dourn Brezonek-Gallek’’ ha reizhañ anezhañ hervez ur roll gerioù nevesaet e lakae e dibenn al levrig.

Savboent war an adreizh gant Roparz Hemon ha Xavier Langleiz

E-barzh niverenn 84 Arvor (16 Eost 1942) e kaver un displegadenn verr war bal pennañ an adreizh :

An doare-skrivañ nevez dreist-holl a rank tennañ hon evezh. Aozet co bet da echuin un tabut marvus etre rannyezh Wened hag ar rannyezhoù all, evitañ da vezan ur samm muioc'h war hor choug, gant levenez e tleomp dougen ar samm-se : lakaat an doare-skrivañ nevez da drec’hiñ a vo bras diskouez hon eus gounezet ar perzh-mat a reas diouer deomp ar muiañ gwechall, perzh-mat ar gensentidigezh.

E niverenn 86 ‘’Arvor (30 Eost 1942) e laka embann Roparz Hemon « Notennoù diwar-benn hor yezh » hag e kont tabutoù bihan war boentoù zo an adreizh bezañ bet renet dre lizher gant Loeiz Herrieu hag e ya war un dachenn bersonel :

Arabat krediñ ez eo bet graet buan-ha-buan. Bez'ez eo frouezh labour ugent vloaz da vihanañ, rak abaoe ma krogis gant studi hor yezh on bet dedennet gant ar gwenedeg, ha gouestlet em eus da gudenn ar beurunvanidigezh kalz amzer ha kalz preder. Ul labour tenn eo kemmañ doare-skrivan ur yezh. Va labour-me n'eo ket disi. Hogen mat eo, eus an dra-se on sur, harpet ma 'z eo war vurutellerezh oberoù hor gwellañ yezhourion.

E 1943 e kasas Xavier Langleiz ur pezh-kronikenn « Skignet d’ar Seizh Avel » d’ar pemdezieg La Bretagne, « Deiz-ha-bloaz peurunvanidigezh an doare-skrivañ » he zitl, da vezañ embannet d’an 8 a viz Gouere. Goude bezañ kavet estlammus niver an ostilhoù-deskiñ ha hini al levrioù savet diwar ar reolennoù nevez e tispleg e venozioù :

… N’hon eus c’hoant ebet da glask tabut ouzh ar re a rekin. Tud desket-meur a zo en o zouez… ha diwar-benn ger-mañ-ger e c’hell bezañ ar wirionez ganto e-sell ar skiantelezh ; nemet, d’hor meno-ni, politikel da gentañ eo ar gudenn ! … (Eus gwenedegourien c'hounezet) d’ar reizskrivadur ar peurunvan a lavaromp ha n’eo ket d’« ar brezhoneg peurunvan », evel ma hiboud tud ‘zo, rak n’eo ket gwir tamm ebet, e klask ar reizhskrivadur mougañ ar « brezhoneg bev ». Na penaos e c’hellfe ur reizhskrivadur mirout ouzh ur rannyezh bennak a zerc’hel d’he gerioù dezhi hec’h-unan ha d’he zroioù-lavar ?

Enebadeg da-heul embann an emglev

Enebadur Goursez Breizh hag an Deskadurezh-Stad

Abalamour d'ar skrivagnerien wenedek eo en doa asantet Roparz Hemon d'ar peurunvaniñ a-benn ar fin. O vezañ ma'z eo furmoù zo ar rannyezh-se diforc'h-mat diouzh re an teir all ez eus bet termenet betek pegeit e vez degemeret stummoù gwenedek-rik er yezh lennek. Daoust ma oa bet sinaet an emglev gant skrivagnerien ha renerien gelaouenn a-bouezh e savas un enebadeg taer a-walc’h, eus un tu a-berzh tri benn araok eus ar rummad kozh : Taldir, Frañsez Vallée ha Meven Mordiern ha Yeun ar Gow ouzhpenn, eus un tu, ha mistri-skol bet levezonet gant Ar Falz, eus un tu all.
Taldir, Drouiz-meur Breizh, a savas un danevell e anv Goursez Breizh, evit ar Comité cosultatif de Bretagne, ma lakae embann e arguzenn bennañ : « N’eus ket ret unaniñ hor yezh, evel m’eo kredet gant krouerien ar peurunvan, p’eo unvan c’hoazh, a-drugarez da labour An Ao. Vallée. Un dever hon eus, ni, izili Skolaj ar Varzhed,… darbenn evel ur fed, ma c'hell kenvevañ ar rannyezh gwenedeg oc'h ambrougañ ar yezh lennegel muianiverek ».
Sevel a reas Akademiezh Roazhon a-enep ar peurunvan e 1942, ha berzet e voe adalek diwezh 1942, diviz kadarnaet meur a wech e 1943 ha 1944, war a seblant war atiz ar chaloni Falc'hun hag Armañs Keravel.
Menegiñ a rae Taldir ur bochad tud hag e savent abegoù a-enep eveltañ.

Implijoù kentañ ar reizhskivadur nevez

E Gouere 1941 e savas Florentin Goinard hag e danvez-priedez, Suzanne Derrien-Le Masurier un ti-embann nevez e Brest, Skridoù Breizh e anv, an hini kentañ levr ma veze doujet ouzh ar reolennoù nevez. Ar c'hentañ levr savet diwar ar reolennoù nevez a voe Aotrou Bimbochet e Breiz, adembannadur romant diaweladel Roparz Hemon bet embannet e 1927 e-barzh Levraoueg Gwalarn. Dont a reas war wel e Mae 1942 goude bezañ bet roet keloù warnañ e-barzh ar sizhuniek Arvor gant sternioù bruderezh o tispakañ « sous presse » hag « à paraître sans tarder » enno (« dindan ar wask » ha « da zont er-maez hep dale ») e-doug mizioù kentañ ar bloaz.
Ne voe ket implijet en un doare hollek er gelaouenn Arvor a-raok an niverenn 87 embannet d’ar 6 a viz Here 1942, pa tivizas Youenn Drezen he lakaat unyezhek. Koulskoude e-doug 1942 e oa implijet ar reizhskrivadur nevez gant Benead, Goulven Mazeas pe Youenn Drezen enni dija.
Buan e teuas er-maez ostilhoù deskiñ evel Me a lenno (Yann Sohier, (embann dalif, a-drugarez da Abeozen), ar Méthode rapide de breton hag an Dictionnaire breton-français(Roparz Hemon).

Enebadur ar gostezenn rannvroelour tal hini ar vroadelourien

Ouzhpenn Taldir hag ar Varzhed e teuas an enabadur taerañ eus mistri-skol a oa bet bodet gant Ar Falz a-raok ar brezel, dindan renerezh Armañs Keravel, skoazellet gant Andreo ar Merser, asamblez gant darn tud a iliz Penn ar Bed, an eskob, ar chaloni René Cardaliaguet hag ur yezhour yaouank, an Abad Frañsez Falc’hun.
Un enebadur dic’hortoz a zeuas eus kuzul-ren ar gelaouenn vrezhonek SAV, e-lec’h ma veze embannet skridoù tud ‘’Walarn'’ ha re Vallée ha re Mordiern enni ivez. Kavout a ae dezho e oa aet re vuan an traoù ha ne welent ket muioc’h a vrezhoneg er skolioù.

…pa vo peurunvanet ar brezoneg da vat (ha perak tremen hep aliou fur tud a vicher hag a boell evel A. A. Vallée ha Falc’hun da skouer ?), neuze ec’h heulio SAV ar reolennou nevez. O c’hortoz e talc’ho d’ar reizskrivadur koz ha, ret eo lavarout, ne blij ket muioc’h an hini nevez da lennerien Feiz ha Breiz, Ar Vuhez kristen, ha zoken Dihunamb. Kuzul SAV, A. Daniel, A. Guillou, H. Maze.
SAV, niv. 28, Hañv 1943.

Adkemeret hêrezh ‘’Gwalarn’’ hag ar reizhskrivadur nevez

E amzer an Dieubidigezh e voe arsavet an aozadurioù hag ar c'helaouennoù sevenadurel vreizhek pennañ hag e voe d'ur remzad broadelourien yaouank adsevel ostilhoù nevez. Krouet e voe ar gelaouenn Al Liamm e 1946 hag Kamp Etrekeltiek Ar Vrezhonegerion e 1948, pa e voe tu da Skridoù Breizh ha da Skol Ober kenderc’hel gant oc’h obererezhioù. Adembannet e voe geriadur, yezhadur ha levr-deskiñ Roparz Hemon ingal, ken e kavas an nevezbrezhonegerien ostilhoù e peurunvan a-feson dasparzhet dre un nebeud stalioù-kenwerzh pe dre ar post.
Pa voe kroget gant Youenn Olier da skrivañ e peurunvan e 1945 e fellas dezhañ "sammañ hêrezh Gwalarn", da lavarout eo derc'hel da stagañ dazont ar brezhoneg ouzh keal ar vroadelouriezh vrezhon hag ur Vreizh dieub.

Brezel ar reizhskrivadurioù goude Eil Brezel-bed

Pennad arbennik : Brezel reizhskrivadurioù ar brezhoneg
Nac’het e voe ober gant ar peurunvan gant kevarzhe ar vistri-skol laik, « Ar Falz », deuet war wel adarre ha renet gant Armañs Keravel, ha gant « Bodadeg ar Sonerion », renet gant Polig Monjarret, eus un tu, ha gant eskopti Kemper ha Leon, eus un tu all, hag e kendalc’hjont gant ar « KLT » 1908, betek ma vo krouet Emgleo Breiz e 1955. Gant ar gevredad sevenadurel-se e voe embannet levrioù ha kelaouennoù e reizhskrivadur skolveuriek lakaet e pleustr e 1955. Krouet e oa bet ar reolennoù gant Frañsez Falc’hun, aet da bennkelenner ar studioù keltiek, e Skol-veur Roazhon, e Gwengolo 1951.
Div gostezenn a yeas war wel, pep hini gant he gwikefreoù embann ha kemenn hag e renjont Brezel reizhskrivadurioù ar brezhoneg.
Tud a iliz Penn ar Bed hag Aodoù-an-Arvor a yeas a-du gant ar skolveurieg, evit embann ar gelaouenn Bleun-Brug, hêr da Feiz ha Breiz, hag un nebeud testennoù relijiel evel Ha gwir e oa politikel an troc’h pa poueze kostezenn ar skolveurieg war ar fed e oa bet savet ar peurunvan pa rene an Dalc’herezh nazi hag pa oa bet barnet Roparz Hemon evit bezañ bet atebeg ar skingasadennoù brezhonek
E 1975 e voe kinniget gant Ar Falz, hag an aozadur-se aet er-maez eus Emgleo Breiz, klask un emglev evit sevel ur reizhskrivadur a vije etre an daou doare-skrivañ ken e vije degemeret gant an daou du.

Diviz efedus kerent ar skolioù Diwan e 1982

Ar reizhskrivadur implijet er skolioù-Stad a ya da vezañ reizhskrivadur ar Stad a-bezh, met ne oa ket posubl staliañ ur reolenn eus ar seurt-se e ur vro distad. Koulskoude e tleer anavezout m’eo aet ar maout gant ar perunvan diwar un diviz graet gant kerent ar skolioù Diwan en o c’hendalc’h 1982. Hervez Pierre-Marie Mallégol e veze implijet ar perunvan e darnvuiañ ar skolioù Diwan dija ha, diouzh-se « ne voe ket un abeg evit breujoù hir ». Izelloc’h e veneg ma oa an embann e peurunvan muianiverek, ar pezh ne oa ket ken anat er mare-se, nemet ma oa muioc’h a levrioù yaouankiz ennañ, ar re goshañ moullet gant Embannadurioù Al Liamm e bloavezioù ’60, ha ar re c’hallek, gant testennoù brezhonek peget outo, a-drugarez d’ur skipailh arbennik.

Ar peurunvan aet da reizhskrivadur damofisiel

Ar sin kentañ ma c'hweze an avel kreñvoc’h war-zu ar peurunvan a voe diviz an Deskadurezh-Stad war ar reizhskrivadur da vezañ implijet gant an ti-embann pedagogel TES krouet war-dro 1995 hag ober gant ar peurunvan a oa ret, pa oa darnvuiañ ar skolidi hag ar skolajidi vrezhonek e klasoù Diwan. Implijet e vez ar peurunvan gant an holl embannerien vrehonek, adalek Al Liamm (kelaouenn lennegel) ha levrioù betek Bannoù-Heol (bannoù-treset), ha hini ar c'helenn en holl skolioù, re ar Stad pe re Diwan, war-bouez unanik bennak. Reizhskrivadur pennañ ar brezhoneg eo hiziv. Implijet e vez gant an holl skolioù, degemeret gant an holl skolioù-meur, hag e ya da ober tost an holl levrioù embannet.

Ar peurunvan eo reizhskrivadur ofisiel ar wikipedia vrezhonek ivez.

Enebiezh ouzh ar peurunvan er XXI^añ kantved

P’eo aet da freuzstal, Emgleo Breiz, an ti-embann nemetañ a implije ar skolveurieg, e 2010, ne weler ket mui testennoù skolveuriek, nemet gant hiniennoù zo.

• Ne c’hall ket chom ken rust an enebiezh ouzh ar peurunvan ha ma oa en XX^vet kantved, war-bouez skridoù Françoise Morvan.
• Enebiezh Jean Le Dû, bet kelenner brezhoneg e Skol-veur Brest : http://languebretonne.canalblog.com/archives/2010/09/11/19035668.html.

Reolennoù

Reolennoù doare-skrivañ ar peurunvan a vo kavet er pennad doareoù-skrivañ e brezhoneg. Doujañ outo a dleer ober er pennadoù holloueziadurel.

Levrlennadur

• Juluan Maner, Le sacré college de Iesus divisé en cinq classes, ov l'on enseigne en langue Armorique les leçons Chrestiennes auec les 3. clefs pour y entrer, vn Dictionaire, vne Grammaire & Syntaxe en méme langue, Kemper, Jean Hardouyn, 1659.
• Roparz Hemon, An doare-skriva nevez’’, Roazhon, Moulerezh kreiz Roazhon, 1942.
• Frañsez Jaffrennou-Taldir, Rapport de M. Taldir Jaffrennou sur l’orthographe du breton au Comité consultatif de Bretagne…, le 15 janvier 1943. E-barzh Le Réveil breton’'.
•  Roperzh ar Mason, Le Vannetais unifié, prononciation, grammaire et vocabulaire, Brest, Skridoù Breizh, 1943, 24 p.
• Frañsez Falc'hun, "Autour de l'orthographe bretonne, positions et propositions ». E-barzh Annales de Bretagne, 1953, levrenn lX, 1, 48-77.
• Arzel Even, « Much Ado about Nothing ». E-barzh Hor Yezh’’, niv. 2, 1954.
• Frañsez Falc’hun, L'orthographe universitaire de la Langue Bretonne, Brest, Emgleo-Breiz, 1956, 38p.
• Olier Mordrel, "Pour une nouvelle politique linguistique (manifeste de « Tir Nevez ») ». E-barzh La Bretagne réelle – Celtia, 2° trimestre 1968.
• Albert Boché, "Des dialectes à la langue écrite ». E-barzh Skol-Vreiz, niv. 31, Janvier-Mars 1973, pp. 2-3
• "Doare-skrivañ ar brezhoneg ». E-barzh Hor Yezh, niv. 100, 1974.
• Léon Fleuriot, « Les réformes du breton ». E-barzh Hagège ha Fodor (renerezh), Les réformes de langue dans le monde, Hamburg, 1981.
• Andreo ar Merser, Les orthographes du breton, Brest, Emgleo Breiz-Brud Nevez, 1993, 36 p.
• Jean Le Dû, « Vrais bretons et pseudo-normes ». E-barzh François P. Bonnot, Paroles régionales - normes,variétés linguistiques et contexte social, Presses Universitaires de Strasbourg, 1995, p. 265-287.
• Léon Fleuriot, "Skouerioù emdroadurioù e morfologiezh hag ereadur ar brezhoneg", Hor Yezh, niv. 228, 2001.
• Klaoda an Du, Histoire d'un interdit, le breton à l’école, Lesneven, Hor Yezh, 2000.
• Yvon Le Ven Yvon. E-barzh Brud Nevez, niv. 250, Meurz-Ebrel 2005.
• Iwan Wmffre, Breton Orthographies and Dialects : The Twentieth-Century Orthography War in Brittany, Peter Lang, 2007.
• Jean-Claude Le Ruyet, Komz, liamm ha norm. Tezenn, Skol-veur Roazhon 2, 2009.
• Albert Deshayes,Histoire de la langue bretonne : évolution de la graphie, Brest, Label LN, 2013, 510 p. (ISBN 9782915915396)
• Pierre-Marie Mallégol, …et les Bretons créèrent Diwan, Yoran Embanner, 2018.
• Herve Bihan, « Histoire graphique de la langue bretonne : la question de la norme », ‘’Lengas, 86|2019, lakaet enlinenn d'ar 15 aviz Kerzu 2019, brassellet d'an 11 a viz Ebrel 2026.

Pennadoù nes

• Doare-skrivañ ar brezhoneg
• Emgleo Breiz
• Kuzul ar brezhoneg
• Reizhskrivadur