Charles Louis de Secondat, baron La Brède ha Montesquieu

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Disambiguation.svg Ur pennad Montesquieu zo ivez.

Charles Louis de Secondat, baron La Brède ha Montesquieu , anavezet ivez evel Montesquieu ken plaen ha tra, a oa ur prederour gall (1689-1755) ( Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu, e galleg), hag oberour brudet ar romant Lettres persanes, ur romant dre lizhiri entre daou veajour pers, Usbek ha Rica, hag o mignoned chomet en Pers.


Montesquieu a oa, gant tud all evel John Locke, prederour an aozadur politikel ha kevredigezhel. Diwar e veizadoù - dreist-holl ar rannañ-galloudoù - eo savet an demokratelezhioù kornogat.

E vuhez[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Charles eus Secondat, baron Brède ha Montesquieu a zo ganet e 1689 en ur familh mistri a gêr eus an nobled a sae e-kichen Bourdel. Stag ouzh an anv Montesquieu, dougen a reas an anv-se betek fin e vuhez. E dud o deus dibabet evel baeron ur c'hlasker boued evit ma ne zisonjfe ket eo an dud paour e breudeur.

Goude ur skoliataerezh e skolaj an Harcourt e Bariz ha studioù war ar gwir hag ar preder, e teu da vezañ kuzulier parlamant Bourdel e 1714.

D'an 30 a viz Ebrel 1715 e Bourdel, e eured gant Jeanne eus Lartigue, ur brotestant a familh pinvidik hag a zegas argouroù pouezhus. E 1716, goude marv e eontr, e gounez kalz a binvidigezioù, e sused e eontr e prezidant a mortez eus parlamant Bourdel betek 1726 hag e baroniezh Montesquieu, er bloavezh-mañ e skrivas war Politikerezh ar Romaned er relijion. Leuskel a reas e karg pa c'hellas hag e krog da vezañ dedennet gant ar Bed hag ar blijadurioù.

Dedennet ivez gant ar skiantoù, taolloù-arnod skiantel a reas diwar-benn ar c'horfadurezh, al louzoù, ar skiantoù fizikel hag all … Skrivañ a ra diwar-benn an danvezioù-se tri gemenn skiantel: Abegoù an heklev, ar gwagroù lounezhiñ ha pouez-traoñ ar c'horfoù.

E-barzh al lizherennoù persaned, a embann disanv e 1721 e bro Holland, e daolenn en un doare farsus ha gant un ton satirel ar gevredigezh Gall dre selloù daou welladenner persan. E 1725 e skriv Templ Gnide.'' Goude e zilennadenn e akademi Bro C'hall (1727), Montesquieu a ra ur veaj bras en Europa (Hungaria, Italia, Holland, Bro Saoz), eus 1728 da 1731, lec'h ma evezh ar geografiezh, an ekonomiezh, hag ar bolitikerezh.

Distro e kastell Brède, e zaspun meur a diell hag a desten evit krouiñ oberenn e vuhez, "Spered al lezennoù" (1748), he deus bet ur bennvad bras. En ur sevel reolennoù pouezhusañ ar skiantoù ekonomik ha kevredigezhel, Montesquieu a glask tennañ poelloniezh an ensavadurioù politikel disheñvel dre e studioù war al lezennoù. Intentiñ a ra tri gouarnamant disheñvel: ar Republik, ar Vonarkiezh hag ar Vac'homerezh. Difenn a ra rannañ an tri galloud: lezennat, oberian ha barnañ. "Spered al lezennoù" a aweno oberourien Bonreizh ar Stadoù-Unanet eus 1787, re Bonreizh Bro-C'hall eus 1791 ha Bonreizhoù ar vroioù demokratel pouezhusañ a-vremañ. Montesquieu a levezonnas dreist-holl Catherine II a Rusia a gemeras kalz eus e vennozhioù evit skrivañ an Nakaz, un toullad pennreolennoù.

D'an 10 a viz Ebrel 1755, e varv d'un derzhienn melen. Douaret eo an 11 a viz Ebrel 1755 e chapel santez-Geneviève e Pariz. Embannet eo bet ''Esae war an tañvañ'' e 1757 evit an Encyclopedie diwar goulenn D'Alembert.

Mennozhioù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ar sklaverezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Montesquieu ne oa ket evit gouzañv ar sklaverezh, neuze e soñj luañ anezhi e-barzh 'Spered al lezennoù'' :

                                          Si j’avais à soutenir le droit que nous avons eu de rendre les nègres
esclaves, voici ce que je dirais :“L’esclavage n’est
utile ni au maître ni à l’esclave ; à celui-ci parce qu’il ne
peut rien faire par vertu ; à celui-là, parce qu’il contracte
avec les esclaves toutes sortes de mauvaises habitudes, qu’il
s’accoutume insensiblement à manquer à toutes les vertus morales,
qu’il devient fier prompt, dur, colère, voluptueux, cruel”.

An destenn-mañ a ziskouezh ne oa ket eviti rak efedoù'zo war ar vestr hag ar sklav hag a zo fall.

Montesquieu a zo enskrivet e-barzh stourm ar prederourien an 18 vet kantved evit lakaat da vezañ trec'h ar mennozhioù justis ha toleriñ: an dra-se a zegaso distruj ar sklaverezh e fin ar c'hantved.

Ar relijion[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

E-keñver ar relijion e c'hell Montesquieu bezañ gwelet evel un douead hag ur prederour-dieub betek bezañ difeson hag enebus ouzh ar feiz Kristen hag ar pab.

"Il y a en Europe un magicien qui s'appelle le pape. Tantôt il nous fait
croire que trois ne font qu'un, que le pain qu'on mange n'est pas du
pain, ou que le vin qu'on boit n'est pas du vin, et mille autres
choses de cette espèce."

An destenn-mañ a ziskouez e lak ar relijion anezho da grediñ e traoù n'int ket skiantel na reizh hag an dizemglev en deus montesquieu evit drougimplijoù ar fidelled.

Evit Montesquieu, ar relijion he deus da vezañ dindan an interestoù broadel a c'hell bezañ gourdrouzet gant an drougimplijoù ha gwrac'hetaj ur relijion hepken. Met m'ez eus meur a relijion, bez e vo unan o zifaziañ eben, bez e vo o fonfsion sokial a deuio da vezañ kentañ ha ket o danvez relijiel.

An ingalded[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Evit Montesquieu, an urzh sokial en deus da vezañ diazezet war al lezennoù a blen an natur. Evitañ ar frankiz a zo ur gwir natureL. Sosiolog a-raok e amzer, implijout a ra ur feson skiantel evit dielfennañ ar gevredigezh. E-barzh al lizherennoù persaned, e lak war-wel sioù ar gevredigezh Gall. Montesquieu, e-barzh ''Spered al lezhennoù'' a rann an tri galloud (lezennat, barnañ hag oberenn. C'hoant en deus un hantererezh da lavaret eo ur parlamant a vefe dileuriad ar vro. Hervezañ ar Vac'homerezh a zo savet diwar an aon, ar Vonarkiezh war an enor hag ar Republik war ar vertuz.

« Il y a dans chaque Etat trois sortes de pouvoirs : la puissance
législative, la puissance exécutrice et la puissance de juger. 
Lorsque dans la même personne la puissance législative est réunie
à la puissance exécutrice, il n'y a point de liberté. Il n'y a
point encore de liberté si la puissance de juger n'est pas séparée
de la puissance législative et de l'exécutrice. Chez les Turcs, où
ces trois pouvoirs sont réunis sur la tête du sultan, il règne un
affreux despotisme. »
'D'après Montesquieu, De l'esprit des lois, 1748.'

Da lavaret eo evit interestoù boutin ar bopl, evit stourm ouzh ar galloud tid hag ouzh ar vac'homerezh eo ret rannañ ar galloudoù evit ma ne vefent ket gant un den hepken mod-all an dirantelezh pe an diktatouriezh a vefe staliet er vro-mañ evel e bro an durked gant ar sultan ha ne vefe bet plas ebet ken evit ar frankiz.

Ar c'hontrellerezh
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Anavezout ar rae ar c'hontrollerezh a oa e Bro C'hall neuze en deus embannet e oberennoù/

  • Dre an disanv.
  • Embannet en deus e levrioù e broioù all evel e Amsterdam disanv. Ouzhpenn e vez merzhet en deus eskemmet an anvioù gant troadelloù da skouer: « Penn bras ar gristenien » da lavaret eo ar pab pe c'hoazh « ar priñs » evit ar roue Loeiz XIV.
  • Ur sell estren hag a bell en deus lakaet ar ratoz.

Ar fed e vefe daou persan o veajiñ e Bro C'hall a ouzhpenn ar santimant faos eeunegezh er romant gant kuriusted an Oriant.