Brezelioù Italia

Emgann Pavia, gant ul livour flamank dianav.

Brezelioù Italia a lavarer eus un heuliad brezelioù graet gant Rouaned Bro-C'hall en Italia er XVI^vet kantved evit difenn o gwirioù evel hêred war rouantelezh Naplez ha dugelezh Milano. Kregiñ a rejont adalek 1494 ha padout betek 1559 ha perzh a gemeras an darn vrasañ eus ar stadoù : Bro-C'hall, Spagn, an Impalaeriezh santel roman german, Bro-Saoz, Republik Venezia, Stadoù ar Pab, an darn vrasañ eus keodedoù Italia, hag ivez an Impalaeriezh otoman.

Orin

Betek 1442 edo rouantelezh Naplez etre daouarn an Tiegezh Anjev-Sikilia, ur skourr eus ar Gapeted. Er bloavezh-se e tegouezhas ar gurunenn etre daouarn Alfoñs V, roue Aragon. Klask a reas Tiegezh Anjev adkemer e beadra neuze. Mervel a reas René Anjev en 1480 : da neuze eo gant roue Bro-C'hall e tegouezhe e wirioù war ar rouantelezh, da lavarout eo gant Loeiz XI da gentañ, hag adalek 1483, gant Charlez VIII. Ret e voe d'ar roue gall aozañ ar c'hlask en dihelloù evit diazezañ e c'houlenn, seul vui ma oa kollet gant Tiegezh Anjev e zouaroù e Naplez abaoe 1442. En hêrezh-se e oa ivez Rouantelezh Jeruzalem a vo dindan ar Vamelouked betek 1517.

Tri feur-emglev diplomatek zo sinet hag a rank asuriñ Bro-C'hall n'he devo ket trubuilh gant Spagn, Bro-Saoz nag Aostria.

• feur-emglev Étaples e 1492 gant ar Saozon,
• feur-emglev Barcelona en 1493: gantañ e teu Rousilhon ha Cerdanya en-dro gant roue Aragon, Ferdinand Aragon;
• feur-emglev Senlis e 1493, gant Masimilian Iañ, an impalaer santel. En taol-mañ e paouez Charlez VIII da c'houlenn Franche-Comté, a oa argouroù Marguerite d'Autriche, bet e gefrisa, hag a oa perc'hennet gant Masimilian a-benn neuze.

En 1486 e oa en em savet baroned, feal d'an Anjeviz, e rouantelezh Naplez. Pa voent trec'het e kavjont repu e Bro-C'hall. E-pad 60 vloaz neuze e klaskjont lakaat anavezout o gwirioù. Ouzhpenn-se e oa Ludovico il Moro o c'houlenn digant Charlez VIII dont da Italia. Tutor e oa Ludovico d'an dug bihan Gian Galeazzo Sforza, ha nec'het e oa o welout e c'halle an traoù treiñ da fall en Italia ma veze torret an emglev graet e 1467. War e dalaroù e oa an emglev a oa etre Firenze, dugelezh Milano ha rouantelezh Naplez evit stourm ouzh galloud Republik Venezia.

Piero il Fatuo, mab da Lorenzo il Magnifico, a glaskas neuze ober emglev gant Rouantelezh Naplez.

Kentañ brezelioù Italia : adalek Charlez VIII betek emgann Marignan

Kentañ brezel Italia (1494-1497)

Italia e 1494, a-raok ar brezel kentañ

Goude en em glevout gant dug Milano, ha war an digarez toull (anat d'ar gempredidi) da gas ur brezel ar groaz nevez a-enep an impalaeriezh otoman ha da zieubiñ Jeruzalem, setu ar roue gall Charlez VIII o kuitaat Grenoble gant e arme hag o tremen dre ode ar Montgenèvre d'an 2 a viz Gwengolo 1494.

An arme c'hall o tegouezhout en Italia zo anezhi 200 gwaz a zo gwarded ar roue, un arme war varc'h a 1600 den, 12 000 den war droad (anezho 6000 Suis ha 3000 Gwaskon) hag un 70 kanol, skañv ha hefiñv, hag a denn boledoù arem pe kouevr, 100 en ur ober un eur.

Buan ez a C'hallaoued betek Asti ma tegouezhont d'an 9 a viz Gwengolo. E Rapallo, e-kichen Genova, e voe trec'h ar C'hallaoued, renet gant Loeiz Orleañs, hag arme Milano, war 5000 Aragonad a oa o paouez dilestrañ e Genova. Klañv e oa Charlez gant ur c'hleñved a vo anvet kleñved Naplez gant lod, ha n'hallas ket mont e-barzh kêr Genova a-raok ar 6 a viz Here.

Goude e talc'has an arme c'hall da vont trema'r c'hreisteiz : d'an 20 a viz Here e voe kemeret Mordano, e Romagna, ganto, ha lazhet soudarded ha tud disoudard; d'ar 26 e rejont kemend-all e Fivizzano. Spontet an Italianed, ha goude marc'hata, e voe kemeret Firenze hep en em gannañ d'ar 17 a viz Du. D'an 28 ez ejont war-du Roma, ma tegouezhjont d'an 31 a viz Kerzu. Un emsavadenn a voe e Firenze er c'heid-se, ha savet ur republik a chomas en he sav betek 1512.

War-dro hanter C'hwevrer 1495 e tilezas ar roue Alfonso II Naplez e garg a roue ha Ferdinand II a renas war e lerc'h. Ret e voe dezhañ tec'hel avat pa zegouezhas an armeoù gall d'an 22 a viz C'hwevrer. Gant chomadenn ar C'hallaoued e Naplez e voe tapet gant ar soudarded kleñved Naplez, dianav betek neuze.

Krog e oa rogoni an alouberien c'hall da gavout enebourien er bobl. Savet e voe Emglev Venezia a-enep d'ar C'hallaoued. D'an 20 a viz Mae 1495 edo arme Charlez VIII o kuitaat Naplez, o leuskel Gilbert de Montpensier, anvet da vesroue, e penn ur gwarnizon gall.

Loeiz Orleañs a oa chomet en Lombardia gant un arme. Urzh en doa da chom hep mont a-benn da zug Milano, Ludovico il Moro. Daoust da se e kemeras kêr Novara e Mezheven 1495, hag un degemer brav a voe graet dezhañ gant ar bobl eno, nemet n'eas ket betek Milano, na oa ket difennet gwall vat hag a oa prest d'ober un degemer heñvel dezhañ. Diaesoc'h avat e voe distro Charlez VIII da Vro-C'hall. Ne oa ken nemet 9000 soudard gantañ. Gant poan e treuzjont an Apenninoù gant o c'hanolioù pa errujont dirak Fornoue d'ar 5 a viz Gouhere. Eno e kavjont un armead enebourien, 35000 adud enni, ha renet gant Francesco II Gonzaga, markiz Mantova. Emgann Fornova a voe d'ar 6 a viz Gouhere ha trec'h e voe ar C'hallaoued, goude ma oa niverusoc'h o enebourien, hag evel-se e c'halljont kenderc'hel war hent an distro.
Sede an arme c'hall dirak Asti, ha fall stad ar vrezelourien. Loeiz Orleañs a oa gronnet gant e soudarded e kêr Novara gant un armead 30 000 den da Ludovico il Moro, hag an naonegezh o ren. Goulenn a reas Loeiz sikour digant e genderv roue, goude ma n'en doa ket sentet ouzh e urzhioù.

Krog e oa an div gostezenn da varc'hata, ha sinet e voe ar peoc'h e miz Here 1495. Loeiz Orleañs a guitaas Novara gant e 5500 den, Suised anezho dreist-holl, hag un toullad bras anezho a varvas nebeud goude, ken fall e oa o yec'hed. En emglev Verceil e tremene ar roue gall gant esper ha hunvreoù pa chome dug Milano mestr war an dachenn.

Er c'heid-se e chome un toullad Gallaoued e Naplez, o stourm evit mirout tammoù eus ar rouantelezh. Ferdinand II a zilestras en Calabria hag a lakaas seziz war gêr Naplez.

Montpensier a repuas er c'hastelloù da c'hortoz skoazell digant Bro-C'hall. Met skoazell ne deue ket buan. Ludovico il Moro en devoa prometet kas listri karget a soudarded da Naplez met ne reas ket. Ha Charlez VIII a oa berr an arc'hant gantañ. Koust an droiad-vrezel da Italia a rankje bezañ bet paeet, evit ul lod bepred, gant donezonoù Firenze, graet pa vije bet daskoret dezho ar c'hreñvlec'hioù prestet d'ar C'hallaoued. A-benn ar fin e voe gwerzhet ar c'hreñvlec'hioù da Lucques, Venezia, Genoa pe Pisa, goude trubarderezh Robert de Balsac e Toskana. Charlez VIII a rankas neuze rentañ an arc'hant amprestet digant presterien Firenze ha tremen a rankas hep amprestañ gwenneien ken digant kêr Firenze.

Gilbert de Montpensier, neuze, a lestras gant tost an holl difennerien hag ac'h eas da Salerno. En e arme e oa goprsoudadrded dreist-holl, Alamaned hag Italianed, bouetet fall ha no devoa ket bet gwenneg ebet abaoe pell amzer. Lezel a reas arme Fernando II da c'hronnañ e armead e kêr Atella. Un darn eus ar soudarded alaman a nac'has en em gannañ, ma voe ret d'ar C'hallaoued en em rentañ. Kalz a soudarded c'hall a varvas gant ar c'hleñvedoù hag an naon.

Spagn avat a gemere perzh e Kevre Venezia, en enep da feur-emglev Barcelona, hag a gouezhas war Languedoc dre veur a wech e-kerzh ar bloaz 1496. Emwelioù a voe evit klask ober ar peoc'h gant Spagn e 1496, a-hed ar bloavezh 1497 ha deroù 1498, ken na voe sinet arsav-brezel Alcalá de Henares e miz Du 1497.

Charlez VIII en devoa c'hoant atav da lakaat e zorn war rouantelezh Naplez hag a glaskas chom mignon da briñsed Italia a c'halle e leuskel da dremen da vont etrezek Naplez. Dug Orléans avat a glaske lakaat harz da vennad ar roue. Charlez a varvas en 1498 hep na vije deuet e hunvreoù da wir.

Livadurioù

• 

  Marv Gaston Foix en emgann Ravenna, eoullivadur war lien gant Ary Scheffer, war-dro 1824.

• 

  Emgann Novara, koadengravasur gant Johannes Stumpf, 1548.

• 

  Emgann Marignano

• 

  Tapis diwar-benn Emgann Pavia

• 

  Emgann Pavia, eoullivadur war goad gant ul livour flamank dizanv

• 

  Karl V o weladenniñ Frañsez Iañ goude emgann Pavia, dourlivadur war baper gant Richard Parkes Bonington, war-dro 1827

• 

  Studi da greñvaat ar Porta al Prato en Ognissanti, kreion ha liv, dourlivadur, ha kreion ruz gant Michelangelo Buonarroti, war-dro 1529–30

• 

  Seziz Firenze, murlivadur gant Giorgio Vasari, c. 1558

• 

  Seziz Nisa en 1543, gant Toselli, war un engravadur gant Aeneas Vico

Eil brezel Italia (1499-1500)

Italia e 1499.

Setu Loeiz XII anvet da roue, dezhañ gwirioù an dierniezh Valois war rouantelezh Naplez, hag ouzhpenn da se gwirioù war dugelezh Milano dre e vamm-gozh Valentina Visconti, eus an Tiegezh Visconti. Ha Loeiz XII da brientiñ aloubadeg Italia a-zevri gant kuzulioù mat ar c'hardinal Georges d'Amboise, arc'heskob Rouan.
Da gentañ e klaskas ober brav d'an Tiegezh Borgia, rak skoazell digant ar pab Alesant VI a felle dezhañ kaout evit terriñ e eured da Janed Bro-C'hall ha gallout addimeziñ da Anna Breizh, intañvez e genderv Charlez VIII, evit gallout mirout dugelezh Breizh. Ha Cesare Borgia da zegas dezhañ builh ar pab da freuzañ e zimeziñ. Evel prof e roas roue Bro-C'hall d'ar c'hannader un dugelezh, hini Valentinois, hag ouzhpenn da se dorn Charlotte d'Albret, c'hoar da roue Navarra, evit brasañ plijadur ar pab ha ne glaske nemet an tu da reiñ vadoù a-leizh d'e holl vugale e korn pe gorn eus Europa.

Tommaat a reas Loeiz XII ouzh Republik Venezia ha sinañ ganti feur-emglev Blois d'an 2 a viz C'hwevrer 1499, ma promete ar roue leuskel tolead Cremona gant ar Republik ma kerzhje gantañ a-enep Milano. D'ar 16 a viz Meurzh 1499 e voe sinet feur-emglev Lucerne entre Bro-C'hall ha Kantonioù Suis. Emglevioù all a reas gant Herri VII ha danvez roue Kastilha, Fulup Iañ Kastilha. A-benn ar fin en em gavas gronnet ha digenvez Dug Milano Ludovico Sforza. E miz Gouhere 1499 e voe arsailhet dugelezh Milano gant an arme c'hall, renet gant condottiero Jacques de Trivulce ha gant soudarded Venezia. Ne voe ket skoazellet Lodovico il Moro gant an Impalaer santel, ne oa ket evit ober brezel e daou dalbenn, ma klaskas repu e Tirol. Ha Loueiz XII neuze da gas La Trémoille ha Georges d'Amboise da adkemer an dugelezh. Lodovico il Moro n'en doa ket paeet e c'hoprsoudarded c'hoazh hag ar re-se neuze da nac'h en em gannañ ouzh an arme c'hall. Kaset e voe [Lodovico il Moro]] da brizoniad da Vro-C'hall ma varvas en 1508. Charles II d'Amboise de Chaumont a voe anvet gant Loeiz XII da c'houarnour Milano.

Trede brezel Italia (1500-1504)

Ur wech taolet e grabanoù war dugelezh Milano, e troas Loeiz XII war-du rouantelezh Naplez. Ur wech c'hoazh e voe roet skoazell dezhañ gant ar pab Alesant VI a gave da damall d'ar roue Frederig II Naplez an emglev en doa graet gant an Durked.
D'an 11 a viz Du 1500 e sinas Loeiz XII Feuremglev Granada gant Fernando II Aragon diwar-benn rannidigezh rouantelezh Naplez: Puglia ha Calabria da Aragon, Naplez, Douar al Labour hag Abruzzi a Vro-C'hall.

E 1501 e lammas Bro-C'hall ha Spagn war Naplez ma rankas ar roue kodianañ d'ar 26 a viz Gwengolo 1501. Repuiñ a reas e Bro-C'hall ma voe anvet da Kont Anjev, goude dilezel e wirioù war rouantelezh Naplez.
Er c'heid amzer-se, gant asant Bro-C'hall, e kouezhas Cesare Borgia, mab d'ar pab Alesant VI, war Romagna (1500), ha Dudugelezh Urbino (Mezheven 1502). Loeiz XII avat a viras outañ d'ober kemend-all da Republik Firenze. D'an 31 a viz Kerzu 1502 eo e lakaas lazhañ baroned an Tiegezh Orsini e Senigallia.

E rouantelezh Naplez e oa savet bec'h etre ar C'hallaoued, chomet e kornioù zo daoust d'an emglevioù, ha Fernando II Aragon kenkent ha 1502.

E 1503 e varvas ar pab Alesant VI. Pie III ne renas war e lerc'h nemet un toullad mizioù. Goude e teuas un enebour touet d'an Tiegezh Borgia, ar pab Jul II. Cesare Borgia a voe rediet da zaskoriñ kêrioù ha kreñvlec'hioù, ha da dec'hel da Spagn, ma voe bac'het hag ac'haleno da Navarra, da di e dad-kaer, ma varvas en 1507.

Faezhet e voe ar C'hallaoued en emgannoù Seminara, Cérignole ha Garigliano a-enep Gonzalvo Cordoue, ma voe kollet ganto Naplez.

En C'hwevrer 1504 e voe sinet arsav-brezel Lyon ha lezel a reas Loeiz XII rouantelezh Naplez gant Fernando II Aragon. Loeiz XII en devoa roet tro d'ar pab da greskiñ e c'halloud ha d'ar Spagnoled da gemer Naplez.

Pevare brezel Italia (1508-1513)

En 1508, da-heul feur-emglev Cambrai, e krogas pevare brezel Italia. Kevre Cambrai a oa aozet da enebiñ ouzh Venezia. Ennañ e oa bodet Stadoù ar Pab, rak ar pab a felle dezhañ adkemer kreñvlec'hioù eus Romagna a oa bet kemeret gant Venezia en 1504, Bro-C'hall a glaske tapour kêrioù dalc'het gant Venezia en Lombardia, hag an Impalaeriezh Santel a oa o klask teuler he c'hrabanoù war un toullad kêrioù mogeriet e Frioul. En 1506 e oa bet kemeret Peruggia ha Bologna gant ar pab Jul II.

Venezia a nac'has plegañ da ultimatom ar pab, ma krogas ar brezel e miz Mae 1509. E penn an armeoù gall edo Loeiz XII e-unan, ha gantañ Trivulce ha Charles II d'Amboise de Chaumont. D'an 9 a viz Mae 1509 e treuzjont harzoù Lombardia ha trec'h e voent war arme Venezia Bartolomeo d’Alviano en emgann Agnadel d'ar 14 a viz Mae.

C'hwec'h brezel etre an Tierniezhioù Valois ha Habsbourg

C'hwec'hvet brezel Italia (1521-1526)

Pa voe dilennet Karl V e penn an Impalaeriezh santel en em gavas gronnet Bro-C'hall gant stadoù a oae dalc'h an Tiegezh Habsbourg: Spagn, an Impalaeriezh, an Izelvroioù, ha Rouantelezh Naplez. Ouzhpenn en Italia e voe brezel neuze, hogen en Italia bepred dreist-holl.

Klask a reas ar C'hallaoued adkemer Rouantelezh Naplez. D'an 29 a viz Ebrel 1522 avat e voent faezhet en emgann la Bicoque e-tal Milano ma rankjont kuitaat ar vro. Francesco Maria Sforza a voe roet dezhañ kurunenn an duged.

Unnekvet brezel Italia (1556-1559)

Torret e voe arsav-brezel Vaucelles, ken frouezhus evit Bro-C'hall, gant itrikoù ar pab Paol IV Carafa (1555-1559). Hennezh a oa Napolitan enebet ouzh ar Spagnoled en e vro c'henidik. C'hoant en devoa d'ober emglev gant ar C'hallaoued Il a-enep an Habsbourged, a voe ezkumunuget gantañ zoken. D'an 2 a viz Ebrel 1559 e voe sinet ar peoc'h etre Bro-C'hall ha Bro-Saoz ha d'an 3 gant Spagn ha dugelezh Savoia : sinet e voe ar peoc'h e Cateau-Cambrésis.

Pennadoù kar

Kabitened veur brezelioù Italia

Lennadurezh

• Philippe de Commynes Mémoires, 1524. (ISBN 978-2266132633)
• Jean-Louis Fournel et Jean-Claude Zancarini, Les Guerres d’Italie, des batailles pour l’Europe, Gallimard, 2003. (ISBN 207053281-X)
• Jacques Heers, L'histoire oubliée des guerres d'Italie, Via Romana, 2009 (ISBN 978-2-916727-49-3) [1]
• François Guichardin, Histoire des guerres d'Italie 1490-1534