Gwalarn (kelaouenn)
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Gwalarn a voe brudetañ kelaouenn lennegel vrezhoneg ar maread etre ar Brezel-bed kentañ hag an Eil brezel-bed. Krouet e voe gant Olier Mordrel ha Roparz Hemon, ha kemeret ar stur en e unan gant an eil e diskar-amzer 1926. Embannet e voe adalek miz Meurzh 1925 da 1944. Ur 165 niverenn a yeas d'ober heuliad he niverennoù. Lakaet eo bet gant lod[1] da obererezh lennegel efedusañ a voe sevenet evit ar brezhoneg.
Unskridoù (levrioù) a zo bet embannet gant Gwalarn dindan talenn "Levraoueg Gwalarn" d'an aliesañ, met sellit Embannadurioù Gwalarn p'emañ an talbenn a weler e rolloù sterniet e dibenn ar gelaouenn ingal.
Istor
Petra eo bet spered Gwalarn ?
Da gentañ ne oa anezhi nemet ur stagadenn d'ar gelaouenn Breiz Atao, kent dont da vout ur gelaouenn en he unan adalek 1926 hag ur gelaouenn viziek adalek 1930. Ingal-hag-ingal e teuas er-maez bep miz, nemet e-pad an toullad mizvezhioù ma padas ar "Brezel diot" ma kemeras e aozerion perzh ennañ er bloavezhioù 1939 ha 1940. Ken pouezus e voe he levezon ma komzer alies eus Skol Walarn pe eus Luskad Gwalarn en un doare resisoc'h[2]. E 1941, ur skridaozer a c’heller divinout bezañ bet Roparz Hemon e-unan a skrivas : « N’eus ket da renkañ (kenlabourerien Walarn) evel aparchant d'ur skol unanet pe d’ur chapel lennegel, o vezann ma renas e-barzh '’Gwalarn digorded spered ha dibaberezh eus ar c’hentañ ».[3].
Mennad an diazezerion ha niverennoù kentañ Gwalarn
Ober a reas o soñj Olier Mordrel ha Roparz Hemon sevel ur gelaouenn pe, da vihanañ, ur stagadenn a vije ar pal anezhi sevel ha krouiñ ul lennegezh vrezhonek arnevez diwar netra pe dost a-benn boueta spered tud desket-kaer ha prientinion. Kement-se a zlee servijout mennozhioù politikel dre reiñ d'an emrenerion ha d'an disrannerion vreizhat un diazez sevenadurel e-skeud distreiñ a-grenn diwar lizheradur an emsav kentañ, da lavarout eo hini ar varzhed hag an amzer dremenet, diouzh un tu ha diouzh an tu all lizheradur deol ar veleion.
E pennad kentañ '’Gwalarn, dezhañ an titl "Premier et dernier manifeste de Gwalarn en langue française" e lenner kement-mañ : "N'eus azginivelezh vroadel ebet anez azginivelezh yezhel"[4].
Kentañ adniverenn lennegel drimiziek Breiz Atao a voe renet gant Roparz Hemon a zeuas da vout, tamm-ha-tamm, e-unan e penn Gwalarn. Er bajenn gentañ e kaver un hir ag "Eur ger a-raok" hag en eil un dresadenn gant Reun Kreston da heul troidigezh pezh-c'hoari ar C'hembread A. O. Roberts "Ar c'houmoul a dec'h".
Daou rummad gwalarnerion
Diforc'hañ a reer daou rummad gwalarnerion[5] peurliesañ. Sellit ouzh Roll skrivagnerien Skol Walarn
Rummad kentañ Gwalarn
Er rumm kentañ e kaved tud bet ganet e penn kentañ an ugentvet kantved pe a-raok, tud bet galvet d'ar Brezel-bed kentañ, tolpet tro-ha-tro da Roparz Hemon : Abeozen, Jakez Riou, Youenn Drezen. Levezonet e voe an dud yaouank-se gant diaraogerion hag a glaskas pinvidikaat ar brezhoneg en un doare arnevez evel Frañsez Vallée pe Meven Mordiern. Aozerion rouesoc'h a genlabouras gant ar skipailhig-se a vare da vare evel Olier Mordrel, Jakez Kerrien pe Kerverzhioù, hemañ yaouankoc'h.
Peurliesañ e oa desketoc'h ar skrivagnerion-se eget ar re a skrive e brezhoneg en amzerioù kent abalamour ma rejont studioù uhel er skol-veur pe er c'hloerdi. Dre o deskadurezh e oa anezho ur meni begenn pe un dibab tud desket-kaer : skolveuriet war ar saozneg e oa Roparz Hemon ; bet war arstudioù-uhel a-fed sevel-tier e oa Olier Mordrel ; danvez leaned e oa Jakez Riou, Youenn Drezen ; kelenner war ar galleg e oa Abeozen.
E niverenn 21 Gwalarn, ken abred hag ar bloavezh 1930, e kaved ur rentañ-kont eus ar pemp bloavezh kentañ, reoù ar rummad kentañ-se neuze en ur pennad anvet "Pemp bloavez e lennegez Vreiz". Gant Abeozen e voe displeget pegen start e voe kas ar gelaouenn-se da benn ken a-fed arc'hant ken evit tud gwall yaouank a zlee gounid o buhez, ouzhpenn bezañ tud a bluenn.
Eil rummad Gwalarn
War-dro 1930 e teuas tud arall evit pinvidikaat danvez ha renabl ar re a gemere perzh er gelaouenn : Meavenn, Maodez Glanndour, Langleiz, Roperzh ar Mason, Loeiz Andouard. Ken desket hag ar rummad kentañ e oa ar re-se : doktor war an doueoniezh, Maodez Glanndour, kelenner war an arzoù-kaer Langleiz, ijiner Skol liesijinek Pariz (École polytechnique), Roperzh ar Mason, testeniet gant Skol ar Verdeadurezh-kenwerzh, Loeiz Andouard… hag evel ar rummad kentañ ne skrivjont nemet lennegezh evit skolajidi, e-lec'h sevel skridoù skiantel ha teknikel a-live gant o studioù.
Politikerezh embann
Disheñvel-mik e oa danvez Gwalarn diouzh pezh a gaved er c'helaouennoù brezhoneg arall. Da gentañ e kaved enni troidigezhioù diwar yezhoù anavezet gant hini pe hini a'r re a gemere perzh er gelaouenn, alese kembraeg, iwerzhoneg, saozneg, alamaneg, spagnoleg, galleg. Pa lavare an nen e oa re a droidigezhioù diwar yezhoù all e responte Roparz Hemon kement-se : "Ar Vretoned o deus ezhomm da zeskiñ petra eo al lennegezh"[6]. Se zo kaoz ivez ez eo lod muiañ eus an troidigezhioù brezhonek-se diwar skrivagnerion uhel bet desket er skol-veur gant ar walarnerion. Troet e veze ganto Shakespeare, Marlowe, Boccace, Calderon, Pouchkin ha skrivagnerion an Henamzer gresian-ha-roman. En holl ez eus bet un dousennad troidigezhioù c'hoariva gant Gwalarn. Daoust da gement-se e oa kalz nebeutoc'h a droidigezhioù e Gwalarn eget e Feiz ha Breiz kentañ.
Mod arall e kaved er gelaouenn-se oberennoù orin ar re he skrive. Tamm-ha-tamm, dre rannoù, e veze embannet romantoù Hemon (An aotrou Bimbochet e Breiz), danevelloù Abeozen pe bezhioù-c'hoariva Jakez Riou. Gant an eil rummad e veze muioc'h a varzhonegoù eget kent : Kanoù an noz Langleiz da skouer.
Estreget oberennoù a lennegezh a embannas Gwalarn en ur lakaat moullañ kentelioù Istor Mordiern pe ar studiadenn a savas Remont Jestin a-zivout ar voudaegezh.
Levrioù a voe lakaet moullañ pe diwar endalc'h ar gelaouenn (teskad danevelloù) pe evel pezhioù skrid digenvez (romantoù, pezhioù-c'hoari, testennoù kozh Iwerzhon pe Gres…). Levrigoù yaouankiz troet diwar yezhoù estren a voe kinniget ivez. Embannet e veze al levrioù evit an dud deuet dindan an talbenn "Levraoueg Gwalarn" ha paouezet e voe gantañ e 1935 pa voe kavet marc'hadmatoc'h embann al levrioù evel niverennoù ispisial, nemet al levrioù deskiñ (geriadurioù ha yezhadurioù). Pa veze anv eus an unskridoù e veze kaoz eus "Embannadurioù Gwalarn".
Selloù Roparz Hemon war Walarn
- 1928
Embannet eo bet ul levrig gallek gant an "Éditions de Gwalarn" e 1928[7], dezhañ an titl L'instruction du peuple breton par le breton et l'œuvre de Gwalarn. Ennañ eo bet displeget gant an oberour disanv, kredapl m'eo bet Roparz Hemon e-unan, ar pezh zo bet sevenet gant ar gelaouenn, he embannadurioù ha palioù an oberoù
…2) Pal pennañ Gwalarn a zo sevenadur ar bobl vrezhon gant ar brezhoneg. Un ober deskadurezh eo Gwalarn da gentañ… 3) Krouet eo an ober-se diwar ul labour yezhel : stabiladur da vat ar brezhoneg hag e binvidikadur. 6) Ur wezh m'eo bet diskoulmet ar gudenn yezhel* eo bet savet gant Gwalarn ul lennegezh vrezhonek nevez hag en deus bodet ar vegenn lenneg ha vrezhoneger tro dro dezhi… 9) O vezañ m'eo un enebour taer d'an divyezhegezh e kred Gwalarn ma 'z eus ezhomm d'ar bobl vrezhon eus ar brezhoneg nemetken… 11) Aet eo Gwalarn da vezañ unan eus "nerzhioù speredel" an Emsav…
* Uheloc'h e oa bet meneget ar reizhskrivadur unvan hag ar gerioù skiantel ha teknikel.
- 1941
E 45vet niverenn ar sizhunieg Arvor e taole un den a c’hell krediñ bezañ Roparz Hemon e-unan ur sell a-dreñv war obererezhioù he c’helaouenn : « Deuet eo Gwalarn a-benn. Bodet he deus bet brientinion Breizh tro-war-dro dezhi, ken eo aet da vezañ ar gelaouenn vrezhonek dreist ar re all, kreizenn ha kalon ar vuhez kefredel er brezhonegva. Saveteet he deus ar brezhoneg eus an diskar diremed. Staliet he deus troadoù evit ul lennegezh uhel. »[8]
Hêrezh Gwalarn
War-lerc'h ar brezel-bed diwezhañ, ur rummad tud nevez a gendalc'has gant hent Gwalarn tro-dro ar gelaouenn Al Liamm, renet gant Ronan Huon, met gant un nebeud galarnerion evel Roparz Hemon, harluet e Dulenn, Abeozen, Loeiz Andouard, Frañsez Kervella, Meavenn.
Levrlennadurezh
- L'instruction du peuple breton par le breton et l'œuvre de Gwalarn, Brest, Éditions de Gwalarn, 1928, 35 p. Da vezañ lennet war Levraoueg niverel an IDBE
- Disanv (Roparz Hemon war a greder), « Gwalarn, revue littéraire mensuelle en langue bretonne ». E-barzh Arvor, niv. 44 ha 45, 2 ha 9 Du 1941.
- Per Denez, « Gwalarn ». E-barzh Al Liamm, niv. 50, 1950
- Yann-Ber Piriou, « Gwalarn ». E-barzh Le Peuple Breton, niv. 53-58, 1968
- Youenn Olier, Istor hol lennegezh I : Skol Walarn, Imbourc'h (192 pajenn), 1974 - 1975
- Yvon Gourmelon, "Un nebeut notennoù diwar-benn Gwalarn", Ar Falz, niv. 26, pp. 10-16, 1978
- Per Denez, "Kannadig Gwalarn ». E-barzh Hor Yezh, 1980
- Vefa de Bellaing, « L'influence de Gwalarn ». E-barzh Dalc'homp Soñj, niv. 24, 1988
- Gwalarn, histoire d'un mouvement littéraire, katalog diskouezadeg, Bibliothèque municipale de Brest, 1989
- Ronan Huon, "Histoire de Gwalarn", 1989
- W. Calin, The Modern Novel in breton and the quest for a european litteratur, 1997
- Frañsez Favereau, Heuliad studiadennoù diwar-benn Gwalarn hag an oberourien liammet ganti. E-barzh Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved : Breiz Atao hag ar re all el lennegezh, 1919-1944, Skol Vreizh, 2003, p. p. 238-513.
- Gwendal Denez & Erwan Hupel, « An Attempt to renew Breton Literature ». E-barzh Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium, 2009, Levrenn 29, p. p. 70-80.
- Erwan Hupel, Gwalarn, Histoire d'un mouvement littéraire en Bretagne, Roazhon, 2010, 416 pajenn. Tezenn doktorelezh dindan karg Gwendal Denez soutenet dirak Skol-veur Roazhon 2.
- Gerhard von Tevenar, Die Zeitschrift Gwalarn und die neuere Sprachbewegung in der Bretagne, hep bloaziad
- E koun Youenn Drezen, Embannadurioù al Lanv, 2022.
- Tristan Loarer, « Gwalarn (1925-1944), premier souffle d’une littérature nationale ». E-barzh La littérature de langue bretonne des origines à nos jours, Gourin, Embann ar Menezioù Du, 2024, p. p. 198-202. 9782494693111
Pennadoù nes
Liammoù diavaez
- Gwalarn war lec'hienn dielloù departamant Penn-ar-Bed
- Gwalarn el lec'hienn IDBE
Notennoù ha daveennoù
- ↑ Tristan Loarer, da skouer, 2024.
- ↑ Hervez an titl gallek a dibabas Erwan Hupel evit an dezenn nemeti diwar-benn Gwalarn : Gwalarn, Histoire d'un mouvement littéraire en Bretagne.
- ↑ « Gwalarn, revue littéraire mensuelle en langue bretonne ». E-barzh '’Arvor, niv. 44, 2 Du 1941.
- ↑ "Il n'est pas de renaissance nationale sans renaissance linguistique", niverenn gentañ Gwalarn, miz Meurzh 1925
- ↑ Tud o deus lakaet embann o skridoù e-bazh ar gelaouenn.
- ↑ Ur Breizhad oc'h adkavout Breizh, Roparz Hemon, 1972
- ↑ Kentañ levr dezhañ anv ar gwir moullerezh skoachet ("Moulerez, 17 rue d'Algésiras, Brest") evit mirout ar mouller (hini an Dépêche de Brest) bezañ rebechet skignañ mennozhioù doñjerus an Emsav.
- ↑ Arvor, niv. 45, 1941.