Homo erectus
|
|||||
|---|---|---|---|---|---|
 Klopenn ur sinantrop, unan eus isspesadoù an Homo erectus
|
|||||
| Rummatadur klasel | |||||
| Riezad : | Loened | ||||
| Skourrad : | Chordata | ||||
| Kevrennad : | Mammalia | ||||
| Urzhiad : | Primates | ||||
| Kerentiad : | Hominidae | ||||
| Iskerentiad : | Homininae | ||||
| Genad : | Homo | ||||
| Anv skiantel | |||||
| Homo erectus Dubois, 1894 |
|||||
|
|||||
Homo erectus a oa ur spesad eus ar genad Homo hag en doa bevet e kreiz Azia hag en Azia ar reter en Henoadvezh koshañ ar maen, etre war-dro 1 milion a vloavezhioù ha 300 000 bloaz kent hon amzer. Roudoù koshañ oaledoù oc’h emplegañ mestroni implij an tan o defe war-dro 400 000 bloaz: o lakaat a reer war kont an Homo erectus.
An anv Homo erectus a dalv ger-ha-ger “den en e sav, sonn” e latin: donet a ra an anv-se a ziskrivadenn ar Pithecanthropus erectus gant Eugène Dubois e 1894. D’ar mare-se e oa koshañ hendad daoudroadek Homo sapiens anavezet (n’eo ket gwir ken hiriv-an-deiz).
Bout zo meur ag ispesadoù rannvedel, ar pitekantrop hag ar sinantrop en o mesk.
Ispesadoù dasparzh war an Douar [kemmañ]
Peurvuiañ e raer Homo erectus ag ar pitekantrop, pe den Java, hag ag ar sinantrop, pe den Beijing. Abaoe ar bloavezhioù 1980 e soñj an darn vrasañ ag an henzenoniourion e vefe mat bevennañ takad dasparzh douaroniel Homo erectus en Azia ma voe bet lakaet e gouloù ar relegoù skwer.
Evit gwir e voe dizoloet karrekaenn (fosil) gentañ un Homo erectus war lec’hienn henoniel Trinil (enezenn Java, Indonezia) e 1891 gant Eugène Dubois. Setu ma vez graet Homo ergaster eus ar c’harrekaennoù a oad gantañ diskoachet en Afrika, ha Homo heidelbergensis eus re Europa (hendadoù douetus tud Neandertal).
E 2004 ez eas pelloc’h ar gaoz war dilec’hiadurioù Homo erectus gant dizoloadenn relegoù tud mentet bihan-tre, ha lesanvet neuze “Hobbited” anezhe. Gouez da zizoloerion Homo floresiensis (anv gwir an “Hobbit”) e vefe hemañ diskennad da Homo erectus; erruet e vije war an enezenn 70 000 bloaz zo a-c’hwael, hag enni e vije c’hoazh 18 000 bloaz zo. Ur spesad korr e vefe deuet da vout abalamour d’ar digenvezded (evel ma c’hoarvez alies war an inizi). Ne sav ket razh an henzenoniourion a-du gant ar vartezeadenn-mañ, hogen an holl a zegemer da wir ar fed e vije bet Homo erectus duac’h da verdeiñ davet an enezenn indonezat-se.
Dezverkoù-korf [kemmañ]
Karvanek mat, ha rakkarvenek mat zoken, e oa Homo erectus. Bout a oa dezhañ eskern tev, un tal izel, un askorn kilpenn, ur baleg us-pod. Ne oa dezhañ elgezh ebet.
Etre 1,50 ha 1,65 metr sav a oa dezhañ; pouezañ a rae etre 45 ha 55 kilogramm; hag etre 850 cm3 ha 1 100 cm3 a varr-klopenn (etre 1100 à 1700 evit homo sapiens).
Heñvelderioù zo etre ment e gorf ha kenfeurioù e izili gant re Homo sapiens (an dud vodern).
Stuzegezh ha kalvezerezhioù [kemmañ]
Kutuilherion frouezh ha brouskon, gagnaouaered ha hemolc’herion loened bihan pe vihanoc’h, pe vras a-wezhoù (evel an olifanted), e oa ar bitekantroped (razh an Homo erectus dre astenn). Ar spesad kentañ e voe a vestronias an tan, 400 000 bloaz zo (oaledoù dizoloet e Menez-Dregan (e Breizh) ha Vértesszőlős (Hungaria), hogen dre mard int bet diskoachet en Europa e vefe gwell komz eus Homo heidelbergensis). A-drugarez d’ar vestroni-mañ e c’helljont gober ostilhoù efedusoc’h, poazañ o boued, tommañ dezhe ha derc’hel al loened-preizh a-bell.
Gwellaet o doa kalvezerezhioù ar benañ hag astennet skalfad an ostilhoù: aozet o doa an daouduegoù ha bouc’haligoù kentañ. An dra-se a ziskouez ur cheñchamant a-fet emzalc’h.
