Den Neandertal

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Den Neandertal
Homo sapiens neanderthalensis.jpg
Klopenn kavet er Chapelle-aux-Saints (Bro-C'hall)
Rummatadur klasel
Riezad : Loened
Skourrad : Chordata
Kevrennad : Mammalia
Urzhiad : Primates
Kerentiad : Hominidae
Iskerentiad : Homininae
Genad : Homo
Anv skiantel
Homo neanderthalensis
King, 1864
Ar pennad-mañ a denn d'ar
vevoniezh
AlphaHelixSection.svg Kantarell, Iduns kokbok.jpg Symbole-Zoo.png

Den Neandertal (Homo neanderthalensis diouzh e anv skiantel) zo ur spesad, aet da get hiziv, eus ar genad Homo.

Spesad pe isspesad?[kemmañ]

E-pad pell ez eus bet soñjet gant ul lod mat ag ar henzenonourion e oa Den Neanderthal un isspesad ag ar spesad Homo sapiens. Setu ma veze anvet pe Homo sapiens neanderthalensis gant ar re-mañ diwezhañ, pe Homo Neanderthalensis nemetken gant ar re a soñje dezhe e oa ur spesad distag diouzh Homo sapiens. Hiriv-an-deiz e vez lakaet da spesad gant al lodenn vrasañ ag an henzenonourion.

An dizoloadennoù kentañ[kemmañ]

Aspadennoù kentañ tud Neandertal a voe dizoloet e 1830 e Belgia (karrekaennoù ur bugel 2 vloaz) gant Philippe-Charles Schmerling [1] hag e 1848 e Jibraltar hep desachañ evezh ar skiantourien.

E 1856 e voe dizoloet karrekaennoù tud Neandertal (un tamm eus ur c'hlopenn hag eskern eus an izili traoñ) e Neandertal, un draoñienn e-kichen Düsseldorf. Un oad a 100.000 bloaz a voe lakaet d'an aspadennoù-se.

Deskrivadenn[kemmañ]

Ur c'hlopenn bras en doa gant un tal war steuziañ, izel, hag un torus tev a-us da doulloù an daoulagad, ha tost elgezh ebet. Anavout a reer anezhañ a-drugarez d'ar relegoù karrekaet dizoloet e Saccopastore, er Groc'h Guattari war ar Monte Circeo (Italia), e Gibraltar e Su Bro-Spagn, e la Chapelle-aux-Saints, La Ferrassie, La Quina (Bro-C'hall), e Spy (Belgia) hag evel just e Neandertal (Alamagn).

Emzalc'h[kemmañ]

An deskrivadurioù kentañ o doa graet eus Homo neanderthalensis ur spesad garv, rust ha dispered. An dizoloadennoù niverus zo bet graet da c'houde a ziskouez ur skeudenn disheñvel-kenañ anezhañ hiziv an deiz. Anadiñ a ra d'ar mare-se roudoù kentañ un emzalc'h modern a ziskouez e tremener eus ar marmouzien d'ur spesad tostoc'h d'an Homo sapiens. Koulskoude ne zeu prouennoù an emzalc'h-se da vezañ stank nemet e-pad an oadvezh da-heul.

Bezioù eus Henoadvezh krenn ar maen e lec'hioù evel Krapina, e Kroatia (war-dro 130 000 kent JK) ha Qafzeh, en Israel (war-dro 100 000 kent JK) o deus lakaet un nebeud antropologourien hag arkeologourien, evel Philip Lieberman, da grediñ o doa sevenadurioù Henoadvezh krenn ar maen un ideologiezh relijius o tiorren hag e kredent e meiziadoù evel ur vuhez goude ar marv. Klaskerien all avat a soñj e oa beziet ar c'horfoù evit abegoù bedel.[2][3] Diouzh kavadennoù graet nevez zo e lec'hioù annezet gant Homo heidelbergensis en Atapuerca e c'hallfe bezañ kroget ar c'hiz da veziañ ar re all a-ratozh kalz abretoc'h, e-doug Henoadvezh koshañ ar maen met n'eo ket degemeret ar c'helennadur-se gant ar pep brasañ eus kumuniezh ar skiantourien. Roudoù troc'hoù kavet war eskern Neanderthal e lec'hioù disheñvel evel Combe-Grenal hag Abri Moula e Bro-C'hall a c'hallfe talvezout e vije bet tennet kig ha benvegennoù ar c'horfoù diouzh an eskern gant Neandertal, evit abegoù relijius marteze evel e sevenadurioù all a-vremañ.

Ar c'hentañ prouenn anat eus bezañs un arz e-pad Henoadvezh ar maen a zeu eus annezioù eus Henoadvezh krenn ar maen evel Blombos Cave dindan stumm troioù-brec'h[4], perlez[5], oberennoù arzel e maen[6], liv melendu implijet da livañ ar c'horfoù, evit lidoù marteze[7][8]. Koulskoude e c'hallfe bezañ bet savet skouerioù arz abred evel gwener Tan-Tan hag an tresadennoù kavet war eskern olifant e Bilzingsleben en Alamagn gant implijerien binviji Akeulean evel Homo erectus a-raok deroù Henoadvezh krenn ar maen.[9] Ar fed da dapout pesked bras ha da chaseal jiboezoù bras gant binviji arbennikaet a ziskouez e kreske ar c'henlabour e-barzh strolladoù bras hag e tiorroe un aozadur sokial kempleshoc'h.[10]

Ouzhpenn anatadur perzhioù sevenadurel diorroet, evel ar relijion hag an arz, e krog ar c'henwerzh etre strolladoù pell-kenañ an eil re diouzh ar re all da bourchas traoù ral evel an okr a veze implijet alies evit al lidoù ar relijion[11][12] ha danvezioù krai ken abred ha 120 000 bloaz zo.[13][14] Ar c'henwerzh etre strolladoù a c'hallfe bezañ kroget ken abred hag Henoadvezh krenn ar maen.[15]

Teknologiezh[kemmañ]

begoù arm e maen daoudu ha benvegoù eskern engravet, war-dro 75-80 000 vloaz kozh, prantad M1 ha M2 e Blombos cave.

Anadiñ a ra e-pad an oadvezh-se un hollad perzhioù sevenadurel nevez. Implij ar binviji eilaozet a ya war gresk betek bezañ implijet gant an holl, hag a zeu da vezañ kalz liesseurtoc'h (raskerezioù, ha kement zo...). Savet e oa ar binviji-se diwar skolp tennet diouzh bloc'hoù maen prientet, anvet nucleus. Unan eus an hentennoù da dennañ skolpoù, addizoloet adalek an XIXvet kantved hag anavezet mat a-walc'h, zo an hentenn Levallois. Sevenadur ar Vouster eo sevenadur pennañ ar prantad en Europa.

Homo neanderthalensis ha genom an Europeaned[kemmañ]

A-drugarez d'ur studiadenn eus 2010 (Neanderthal genome project) e ouier bremañ ez eus bet un hironerezh darnel etre Homo sapiens ha Homo neanderthalensis etre 50 000 ha 100 000 bloaz zo er Reter-Nesañ. Setu m'o deus an Europeaned etre 1 ha 4% ag o genom o tont eus Homo neanderthalensis.

Notennoù[kemmañ]

  1. D'ar mare-se n'halled ket disheñvelaat ar c'hlopenn a oa bet kavet diouzh klopenn un den modern dre ma oa re yaouank hag e tammoù. N'eo nemet e 1936 ma voe kadarnaet e oa kaoz eus un den Neandertal. Hommes fossiles vrais et faux. L'essor de la paléoanthropologie européenne au milieu du XIXe siècle gant J.-J. Hublin
  2. Evolving in their graves: early burials hold clues to human origins - research of burial rituals of Neanderthals
  3. Uniquely Human , Phillip Lieberman, ISBN 0-674-92183-6, Harvard University Press, Cambridge, Mass, 1991.
  4. Cave yields earliest jewellery, Jonathan Amos, BBC News
  5. "Oldest Jewelry? "Beads" Discovered in African Cave", National Geographic News, Hillary Mayell
  6. [http://www.accessexcellence.org/WN/SU/caveart.html Blombos Cave art, Sean Henahan, Science news
  7. Anthropology, Miller Barbra, Bernard Wood, Andrew Balansky, Julio Mercader, Melissa Panger, Allyn and Bacon, Boston Massachusetts, 2006, ISBN 0-205-32024-4, p 768
  8. Sean Henahan, Science news
  9. "Human Evolution," Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007 © 1997–2007 Microsoft Corporation. pep gwir miret strizh. gant Richard B. Potts, B.A., Ph.D. Archived 2009-11-01.
  10. Anthropology, Miller, 2006
  11. "Blombos Cave art", Sean Henahan, Science News
  12. Felipe Fernandez Armesto, Ideas that changed the world, New-york, 2003, p 400 [1]
  13. Anthropology, Miller Barbra, Bernard Wood, Andrew Balansky, Julio Mercader, Melissa Panger, Allyn and Bacon, Boston Massachusetts, 2006, ISBN 0-205-32024-4, p 768
  14. "When Did "Modern" Behavior Emerge in Humans?", National Geographic News, Hillary Mayell
  15. Ibidem

Levrlennadurezh[kemmañ]

  • ARSUAGA Juan Luis, Le collier de Néandertal — Nos ancêtres à l'ère glaciaire, Odile Jacob, 2004, 365 p., ISBN : 978-2-7381-1422-8
  • BRUNET Michel, D'Abel à Toumaï — Nomade, chercheur d'os, Odile Jacob, 2006, 253 f., ISBN : 978-2-7381-1738-0
  • BRUNETMichel, Origine et histoire des hominidés, Fayard, 2008, 51 b., ISBN : 978-2-213-63818-8
  • VANDERMEERSCH Bernard & HUBLIN Jean-Jacques & DUTOUR Olivier, Objets et méthodes en paléoanthropologie, Comité des travaux historiques et scientifiques (CTHS), 2005, 451 b., ISBN : 978-2-7355-0574-6