Astat

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
A S T A T Radiation warning symbol.svg
0 0 0 0 0 0 0 0
PoloniomAstatRadon
I
At
taolenn beriodek, astat
Perzhioù hollek
Niver atomek 85
Rummad kimiek Halogenoù
Strollad, trovezh, bloc'h 17, 6, p
Tolz atomek 209,987 u
Aozadur elektronek
[Xe] 4f14 5d106s26p5[1]

Dasparzh an elektronoù
dre liveoù gremm :
2, 8, 18, 32, 18, 7

Electron shell 085 Astatine - no label.svg
Perzhioù atomek
Niver oksidadur -1, 1, 3, 5, 7
Tredanleiegezh 2,200 (skeul Pauling)
Gremmoù ionadur 930,118 kJ/mol
Skin atomek 202 pm
Skin kenamsav 148 pm
Skin Van der Vaals 202 pm
Perzhioù fizikel
Arvez Kaled
Douester (20°C) (stlenn ebet)
Teuzverk 302 °C
Bervverk 337 °C
Tredanharzusted (stlenn ebet)
Neuz an elfenn

?
(Ur c'haled du neuz ur metal dezhañ, war a greder)

Un elfenn gimiek eo an astat ; At eo e arouez kimiek, 85 e niver atomek ha 209,987 e dolz atomek.
Un halogen eo hervez an darn vuiañ eus ar skiantourien, met ur metaloid eo hervez lod all anezho ; tabut zo c'hoazh.
Un elfenn genaozet gant mab-den eo bet kent bezañ kavet en natur. Skinoberiek-kenañ eo an astat.

Istor[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

En daolenn gentañ bet embannet gant Dmitriy Mendeleyev e 1869 e chome un toull er strollad VII dindan 53I (anvet J=127 gantañ) ; goude labourioù ar fizikour danat Niels Bohr war framm an atomoù e voe diouganet e vije un halogen eus an elfenn dianav er strollad VII goude 53I. Skiantourien a glaskas an elfenn en natur, hep dont a-benn avat rak ne vez ket muioc'h eget 28 gramm ag astat war un dro e krestenenn an Douar.[2]
Adal neuze e kredjod peder gwezh bezañ kavet an elfenn — anvet alabamine e Stadoù-Unanet Amerika e 1937, dakan en Indez Breizhveurek (Bangladesh hiziv) e 1937, helvetium e Suis e 1940 hag anglo-helvetium e 1942 e Suis adarre.
E 1940 ivez avat e voe hiniennekaet an elfenn 85 e Skol-veur Kalifornia e Berkeley gant an Amerikaned Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie hag an Italian Emilio Segrè dre vombezenniñ bismut-209 gant rannoùigoù α[3] ; eus an henc'hresianeg αστατος astatos "distabil" e teu anv an elfenn 111, abalamour ma kemm buan he stad dre he skinoberiegezh.
E 1943 e voe kavet astat en natur[4] evel an disoc'h eus skinoberiegezh 87Fr, 90Th, 91Pa ha 92U.[5]

Perzhioù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

A-douez 101 elfenn gentañ an daolenn, 87Fr hepken zo distabiloc'h c'hoazh eget 85At, a zo skinoberiek-kenañ hag a dro buan da izotopoù 85At all, da vismut 83Bi, da boloniom 84Po pe c'hoazh da radon 86Rn.
Dre ma n'eus izotop At ebet gant un hanter-vuhez hiroc'h eget 12 eurvezh ne c'haller ket kevanaozañ kementadoù bras ag astat, diaes eo neuze ober enklaskoù don war e zivoud — mar deujed a-benn da genderc'hañ ur bloc'had astat ez aje da c'haz kerkent en abeg d'ar wrez a vez ganet gant e skinoberiegezh.[6]
Dre geñveriañ gant an elfennoù amezek, dre ober gant hentennoù arlakadel pe gantouezel neuze ez eus bet termenet un nebeud eus perzhioù an astat.

Perzhioù fizikel[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Teñvaloc'h-teñvalañ eo liv an halogenoù : hogos diliv eo 9F, gwer splann eo 17Cl, gell eo 35Br ha gris teñval eo 53I — mar kendalc'h 85At gant an tech-se e rankje bezañ du ha kalet mard eus un halogen gwirion anezhañ, pe liv ur metal teñval mard eus ur metaloid anezhañ.

Mard eo an astat e strollad an halogenoù ez eo uheloc'h e deuzverk (302°C) hag e vevverk (332 °C) eget re an halogenoù skañvoc'h, hogen arnodennoù zo a hañval diskouez e vije izeloc'h ar gwrezverkoù-se eget ar re c'hortozet digant an halogen pounnerañ.[7]

Perzhioù kimiek[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Dre imbourc'hiñ dileizhadoù astat ez eus bet kavet kalz muioc'h a berzhioù a denn d'an halogenoù eget a re a denn d'ar metaloù, hogen an daou a gaver evelato.
Evel an halogenoù e c'hall an astat genel anion, hag evel an iod ez eo tost da vezañ ul ledreüzenn — ar pezh a zo gwir gant 86Rn ivez, a zo ur gaz nobl ha n'eo ket un halogen.[5]
Evel ar metaloù e c'hall an astat gwiskañ ur c'hatod, kendierc'hañ gant sulfatoù metaloù en drenkenn gloridrek HCl, genel kation e dileizhennoù trenk kreñv.

Izotopoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Bez' ez anavezer 32 izotop eus At, distabil ha skinoberiek an holl anezho.

Izotopoù stabilañ an astat
Izotop % en natur Hanter-vuhez
209At kevanaozet 5,41 eurvezh
210At kevanaozet 8,1 eurvezh
211At kevanaozet 7,21 eurvezh

Kenderc'hadur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

An izotop At-211 eo a vez kerderc'het ez-greantel a-benn e arverañ er vezegiezh nukleel. War-dro 25 µg a vez gounezet bewezh dre vombezenniñ Bi-209 gant He-4.

Stummadur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Evit prientiñ ar pal e lakaer bismut war ur gorread aluminiom, aour pe gouevr dre euflennadur katodek ; etre 50 ha 100 mg bismut dre cm2 zo rekis. Goude-se e kendeuzer ar gwiskad bismut gant ur blakenn gouevr kent lakaat ar pal en un aergelc'h nitrogen hag e yenaat gant dour a-benn ma ne yaje ket an At-211 da c'haz kerkent ha gounezet.
Lakaet e vez ar pal en ur c'hwimmer rannoùigoù (ur c'hiklotron) evit lakaat ar bismut da gejañ ouzh rannoùigoù α ganet gant He-4 ; nebeutoc'h eget 30 MeV eo ar gremm rekis, rak da 40 MeV e c'hounezer At-210 ha da 60 MeV e c'hounezer At-209 e-lec'h At-211.
Setu amañ an dazgwered a ranker kaout :

209 Bi + 4 He → 211 At + 2 1
83 2 85 0
Ur biz-yen

Disrannadur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

At-211 zo bet gounezet neuze ; ret eo e zisrannañ diouzh ar pal ha diouzh an izotopoù all a zo bet ganet ivez.

  • Tommet e vez ar pal e 270 °C evit ma yafe an izotopoù all da vurezh.
  • Goude-se e kresker ar wrez betek 800 °C : war-dro 80% eus At a dro da c'haz, met ar bismut a grog da ober heñvel.
  • Lakaet e vez an nemorant eus At da c'hlizhenniñ war ur blakennad platin yen.
  • Goude-se en e lakaar en ul lestr kouarz a dommer e 130 °C evit skarzhañ ar poloniom hag an izotopoù diwezhañ all.
  • E 500 °C e tommer al lestr c'hoazh a-benn lakaat At-211 en ur biz-yen kent e zastum dre e walc'hiñ gant un dileizhenn skañv a drenkenn nitrek HNO3.

War-dro 30% ag At-211 a c'haller kenderc'hañ dre an argerzh kemplezhek-se.

Arver[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Er vezegiezh nukleel neuze ez implijer At-211 a-drugarez d'e hanter-vuhez a 7,21 eurvezh hag d'e c'halloud da vont e gwiadoù a zo hep mont er gwiadoù amezek : 70 µm eo donder intradur ar rannoùigoù α ganet gant At-211 er gwiadoù, p'eo tost da 2 mm hini rannoùigoù β I-131, an izotop all a vez arveret an aliesañ er vezegiezh nukleel.
En abeg da gement-se ez implijer At-211 da ober war-dro ar wagrenn skoed : ne ya ket don a-walc'h da dizhout an arskoedenn a zo amezek. Gwelloc'h eo ober gant At-211 en abeg d'e hanter-vuhez verr.

Notennoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

  1. Royal Society of Chemistry
  2. CLOSE Frank E., Particle Physics — A Very Short Introduction, Oxford University Press, USA, 2004, 160 pajenn, ISBN 978-0-19-280434-1 (en)
  3. Physical Review Online Archive (en) Liamm oberiant 04 GEN 13
  4. Springer (de) Liamm oberiant 04 GEN 13
  5. 5,0 5,1 Inorganic Chemistry pp. 402 ha 1095. Fazi arroud : Invalid <ref> tag; name "IC" defined multiple times with different content
  6. EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements pp. 57-58.
  7. Mendeley (en) Liamm oberiant 04 GEN 12

Daveennoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]


Kimiezh | Elfennoù kimiek

Rolloù hervez an arouez ~ hervez an anv ~ Taolenn beriodek
Taolennoù an izotopoù rannet ~ klok

Dmitriy Mendeleyev ~ Ernest Rutherford