Te

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask

Meurastumm.pngSterioù all zo d'ar ger te. Gwelout: te (disheñvelout) .


Ur vodenn-de
Ar blantenn de

Te a reer eus ur blantenn, Camellia sinensis he anv skiantel, hag eus an died a farder diwarni dre c'hlechiañ delioù ha broñsoù ar vodenn-de.

Ar plant[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Aozañ an delioù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Aozet e vez an delioù dre o lakaat da c'hoiñ a-raok o lezel da sec'hañ. Kustum eur da frondiñ an te gant temzoù, bleuñv pe frouezh a bep seurt. Pevar stumm te a zo : an te du, an te oolong, an te gwenn hag an te glas.

Kafein ha teofilin zo ennañ hag unan eus an diedoù evet ar muiañ eo, pa voe kenderc'het 3 200 000 tonenn e 2004 en India dreist-holl hag e Sina, Sri Lanka, Kenya.

Ar ger te a vez graet gantañ ivez da envel diedoù damheñvel ouzh an te nemet n'int ket graet gant an hevelep plant, evel ar mate pe an te ruz.

Orin an anv[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Daou zistagadur zo d'al lizherenn sinaek hervez ar rannyezhoù. Diwar an eil pe egile anezhe e teu ar ger a dalv te en hogozik an holl yezhoù.

Gounezerezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ur blantadeg-te en India
Broiù o kenderc'hel te

Ar vodenn-de a gresk e rannvroioù torgennek gant hañvezhioù tomm ha gleb ha goañvezhioù yen ha sec'h.
Gwechall gozh e veze kavet en tuchennoù war-dro an Himalaya. Bremañ e vez gounezet e kalz broioù trovanel pe dindantrovanel. E rannvroioù trovanel e kresk gwelloc'h en uheldirioù.

Setu ar broioù pennañ ma vez gounezet te :

En Unvaniezh Europa ne vez gounezet te nemet en Asorez, e Kernev-Veur, en Tregothnan Estate, ma vez gounezet te du ha glas.

Gouennoù te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Teir louzaouenn disheñvel zo dindan an anv te:

  • Camellia Sinensis Sinensis, dezhi deil bihan ha dilufr. Derc'hel a ra mat a-walc'h ouzh ar yenijenn hag ar sec'hor.
  • Camellia Sinensis Assamica pe Camellia Assamica, a c'hell kreskiñ betek 15 metr, dezhi deil bras ha skedus. He c'havout a reer e broioù ar monsonoù.
  • Camellia Sinensis Cambodiensis pe Camellia Assamica Lasiocalyx a c'hell kreskiñ betek 10 metr, hag a vez implijet dreist holl da hironiñ.

Plantadegoù te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Gounezet e vez ar bodennoù-te e plantadegoù anvet gardens (liorzhoù) pe estates. Tizhout a c'hellont 1000 kantar hag un anv ispisial a zo gant pep hini. Dindan o anv o-unan e vez gwerzhet frouezh ar re vrudetañ anezho, evel Margaret's Hope e Darjeeling, pe Bamonpookri en Assam. Ar re arall a vez implijet d'ober meskajoù anvet blend.

Dastumadeg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Gant maouezed e vez dastumet deil te, estreget en Afrika. E kalz broioù e vez graet gant an dorn c'hoazh, daoust ma'z eo bet ardivinkaet e Japan pe e Jeorjia. Pouezus tre eo an doare da zastum evit mirout perzhioù an te rak an delioù gwellañ eo ivez ar re yaouankañ hag ar re vihanañ. Dibab a ranker da ober etre perzh ha kementad.

Aozerezh ha renkadur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Te Pu erh

Bez ez eus pevar stumm te, diforc'het dre o prienterezh. Ma n'int ket sec'het buan goude o tastumadeg e weñv deil Camellia Sinensis. An ampez a ya da sukr, ar c'hlorofil a zo distrujet ha duañ a ra an deil. Ar fiñvadenn na c'heller harzañ nemet en ur dommañ an deil da lemel an dour a zo enne. Ar poent ma vez graet a ziforc'h ar stummoù lies de.

Te gwenn(白茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Gant delioù yaouank ha ne oant ket bet goet e vez graet an te gwenn. Gallout a reer goleiñ ar broñs d'ampech furmidigezh klorofil. Brudet tre e Sina ma vez kaeroc'h eget darn vrasañ anteoù arall, eo-eñv nebeutoc'h anavezet e Europa hag e Amerika

Te glas (綠茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Harzet e vez ar c'hoidigezh goude unan pe daou zeiz, gant aezhenn e Japan hag dre poazhañ an deilioù en ur baelon e Sina.

Oolong (烏龍茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Harzet e vez ar c'hoidigezh goude daou pe tri deiz.

Te du(紅茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

An te boutinañ eo. Graet e vez dre aotren an deilioù da beurc'hoiñ. Anvet e vez te ruz e Sina.

Pu erh(普洱茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Un te peurc'hoet e ar Pu erh. Ur blaz douarel a zo gantañ ha gallout a reer e virout e-pad dekvloaziadoù.

Te melen (黃茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Gallout a reer an te melen un te mat tre e berzh prientet en un doare ispisial evit an impalaer, pe un doare te glas sec'het goustadigoc'h.

Kukicha (茎茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Anvet ivez te goañv, ar c'h-Kukicha a vez graet gant broñs ha skourroù kozh dastumet e-pad ar goañv ha rostet a-us un tan. E Japan dreist holl e vez evet.

Gemaicha (玄米茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Un te glas mesket gant riz rostet eo ar Gemaicha.

Te gant bleuñv (花茶)[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Alies e vez mesket an te du pe gla gant bleuñv e bro-Sina. An hini brudetañ a zo an H­eung Pín 香 花, un te glas pe oolong mesket gant Jasmin.

Meskajoù ha frondoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

An te gwerzhet e seierigoù a deu eus meskajoù, pe blends. An te a c'heller meskiñ er vro ma vez gounezet, met un dra ordinal eo meskañ te liesseurt, eus meur a orin.

Pezh a glasker ober gant ar meskañ eo

  • krouiñ ur saour stabil d'an everien da gaout o c'hont,
  • kinnig un te gwelloc'h marc'had, hep koll ar blaz.

Alies e vez mesket te gant frondoù, da skouer ar vent e broioù arab pe ar suraval e Europa.

Aozadur an te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Enderc'hel a ra an te meur a broduioù oberus:

Istor an te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Te e Sina

Lec'h-orin an te a zo en ur ranvro venezek a endalc'h kreisteiz ha reter Sina, Myanmar an hanternoz hag Asam. Kreskiñ a ra en un doare naturel Camellia Sinensis Sinensis e reter bro-Sina ha Camellia Sinensi Assamica e Yunnan, Myanmar an hanternoz hag Asam.

Moujennoù krouidigezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Hervez Sinaiz e voe ijinet gant Shennong, un impalaer mojennel tra m'edo o veajiñ. Dre ma oa un den a boell e ouie e ranked birviñ an dour a-raok hen evañ. Un deiz e verzas e oa kouezhet un nebeud delioù te en dour a oa o virviñ. Blasaat an evaj a reas an impalaer ha dezhañ e plijas e dañva. Hervez ur vojenn arall e voe dizoloet an te gant ur manac'h boudaat Bodhidharma, diazezer ar skol Chan. O veajiñ war-du Sina edo-eñv. Droug ennañ peogwir e oa manet kousket e-pad ur brederiadenn, e troc'has kuit e valvennoù. Ur vodenn-de a ziwanas e lec'h ma oant kouezhet.

Sina[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Delwenn Lu Yu e Xi'an.

Disklaer eo orin an te e Sina met ur perzh pouezus en doa c'hoariet e sevenadur Sina abaoe milvedoù. Seblantout a ra e oa tavouldekaet evel ul louzoù pe un atiz. E rol pennañ e oa e-pad an renziad Han ha ne oa nemet e-pad an renziad Tang (618 - 907) e oa evet evit ar plijadur.

Al levr klasikel kentañ diwar-benn an te a zo Cha Jing (茶经) gant Lu Yu (陆羽) (729-804). Hervezañ e oa boutin evañ te war-dro 760. Livañ a ra al levr penaos e veze gounezet ha prientet. D'an amzer-hont e raed kouignoù gant delioù te. Da brientiñ an evaj e valed anezho kent skuilhañ dour tomm warno. O birviñ e chaodouronioù a c'helled ivez.

Un doare te mac'het, te gwenn e anv, a veze graet adal ar renziad Tang. An te ispisial-mañ a oa dastumet abred en nevezamzer.

Ar poultr-te hag ar brientadenn gant an aezhenn[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

E-pad ar renziad Song (960-1279) e kemmas kenderc'h ha prientadur an te. Gwelloc'h e plije d'al lez teoù graet gant deilioù klok met un doare nevez poultr-te a yeas da vrudet. Aezhenet buan tre e veze an deil da wareziñ o blaz hag o liv. Sec'het ha malet e vezent goude an aezhenadur. Ar poultr a c'hounezed en doare-mañ a skuilhed dour gor warnañ. An evaj optenet a veze brudet kenañ abalamour d'e liv gwenn pe c'hlas-emrodez. Ur perzh pouezhus a c'hoarie an te e kevredigezh uhel marevezh Song ar C'hreisteiz (12th to 13th centuries). Uhelidi ha tud e karg a veze oc'h evañ en ur lennañ, skrivañ pe breutaat diwar-benn politikerezh pe brederouriezh.

Ijinet gant ar Songed un doare ispisial da servij an te gant podoù-douar ha poultr-te. Lid Song an Te e oa anvet ha enbroet e oa bet gant menec'h voudaat e Japan. Daoust ma oa bet dilezet gant ar siniz ez eas an doare Song da servij an te un darn bouezhus eus ar sevenadur japanat a-vremañ. Gwenn te a veze talvoudekaet, dreist holl. An doareoù brudetañ a oa "Diwan Palez Maen-Jad" pe "Diwan Dour Sidan-arc'hant".

An te rostet ha birvet[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Rosterezh an te

En trizekvet kantvet e teskas ar siniz un doare nevez da brientiñ an te. An deilioù a veze aezhenet a-raok a voe rostet en ur baelon vras. Ar poultr-te a voe dilezet, estreget e Japan ma virjod ar giz kozh, ha ne voe mui graet an te nemet gant deilioù klok. E 1391 e tekredas ar Vinged ne vefe degemeret nemet teoù klok o deil evel un truaj.

Goidigezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Te oolong

E kreisteiz Sina e voe ijinet ar c'hoidigezh er XVIIvet kantved. Sec'het er maez e veze an deil ha lezet da c'hoiñ e-pad un nebeut devezhioù. Gant an teknik-mañ e teuas kalz doareoù te nevez evel an oolong, an te du pe ar pu erh

Korea[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

N'anavezer ket pegoulz an te a vo embroet e Korea met e gavout a ra evit ar wech kentañ e livadur un aberzh graet e 661 da spered ar roue Suro, diazezer ar rouantelezh Geumgwan Gaya. E-pad ar renziad Goryeo (918-1392) e raed ofrantoù te e idoldioù boudaat da sprededoù ar menec'h marv. Betek ar renziad Joseon e eve anezhañ ar familh roueel hag an uhelidi dreist holl. E penn ar maread hepken e tremenas d'ar werin. D'an derou e eve ar goreiz un doare te mac'het heñvel met gant donedigeh ar voudaegezh e perc'hennjont teoù glas evel ar "chaksol" or "chugno"

Japan[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ti-te e Japan

Embroadur ha derou gounezerezh an te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ar meneg kentañ eus an te glas a gaver en un destenn skrivet gant ur manac'h boudaat en navet kantved. Embroet e voe an te e Japan gant beleien a oa bet kaset e Sina da studiañ he sevenadur. D'un evaj boutin e-touez ar renkad relijiel ez eas buan. Krediñ a reer e voe degaset greun te da Japan evit ar wech gentañ gant ur beleg, Saicho e anv, e 805. E-pad ren an impalaer Saga (嵯峨天皇, Saga tennō) (809 - 823) ez eas d'un evaj boutin el lez ha kregiñ a reer d'e c'hounid en un doare bras.

Kissa Yokoji - Levr an Te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

E 1191 e tougas greun te ar beleg zen Eisai (1141-1215) da Gyoto. Eñv a skrivas al levr kentañ a-zivout an te e Japan - ar c'hKissa Yokoji (Penaos chom yac'h dre evañ te) - e 1211 goude e eil beaj da Sina. Enni e veulas perzhioù mezegel an te a displegañ a rae penaos e c'hounid hag e brientiñ. Eisa a gendrec'has ar renkad brezelel da evañ te ivez.Klevet en-deus e lonke ar Chogun Minamoto no Sanetomo pep noz. E 1214 e kinnigas-eñv dezhañ ul levr eñ-deus skrivet en un doare ispisial evitañ. Enna e veulas perzhioù an te. Goude se ez eas da voutin evit uhelidi Japan da evañ te. Kreskiñ a ra kalz kenderc'h, zoken ma ne oa ket talvoudekaet kalz gant ar werin.

Embroadur an te rostet[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Kalz eskemmoù a oa, en XIIIvet Kantved, etre renziad Song ar C'hreisteiz ha Japan ha rosterezh a te a oa embroet e enez Kyushu. Darn vrasañ an uhelidi japanat a chomas feal d'an te glas mod kozh.

Ganedigez sevenadur Japanat a te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Lid an te e Japan

Da voutin ez eas boaz sinat da lennañ, skrivañ, livañ ha breutaat en ur evañ te e touez uhelidi japanat. Ijinet e-pad kantvedoù gant menec'h zen, Sen-no Rikyu (1522-1591) an hini pennañ, e voe lid te a-vremañ. Ur perzh bras a c'hoarie e diplomatiezh hag ur boaz e veze evit pennoù klan da varc'hata e frammadur lid an te. Goustadik e dremenas kustum an uhelidi dar werin ha da evaj pennañ tout an dud er vro ez eas an te.

Ardivinkoù da rolliñ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

E-pad ar marevezh Meiji(1868-1912), e voe enbroet e Japan ardivinkoù da rolliñ an te. Da kalz aesoc'h e lakajont prientadur an te.

D'un evaj bedel ez a an te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Ger ebet a-zivout an te ez eus e levr Marko Polo ha krediñ a reer e voent ar jezuited an Europiz kentañ o tizoloiñ an te. Posupl eo e voent marc'hadourien bortugalat o weladenniñ Japan. Emporzhiet e voe an te evit ar wech kentañ e Rusia pa ginnigas un tammig un impalaer Ming d'ar tsar Mic'hail I e 1618.

Da boutin ez eas an te buan e-touez uhelidi e Europa, dreist hol en Izelvroioù, e Frañs. E bro-Saoz e voe enbroet e 1650 gant Katerin eus Braganza, gwreg Karl II bro-Saoz ha priñsez bortugat.

Da respond d'ar goulenn, hag a groue un divigad kenwerzhel ment gant Sina, a vroudas bro-Saoz da c'hounid te e Sri-Lanka hag e kreisteiz bro India. O broudañ a reas da emporzhiañ opiom e Sina da vihanaat an divigad. Abeg ar Brezel Kentañ an Opiom a oa.

Prientadur an te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

An doare gwellañ da brientiñ te a zo da lakaat deil en ur pod-te be en ur voul-te. Gant ur sac'hig a c'heller ober ivez, zoken ma ne blij ket an doare-se d'an anavezourien.

E Sina e c'helchier an te meur a wech. Ar re re wellañ a vez kavet an trede, ar pevarvet hag ar pempvet, daoust ma c'hell en dra-mañ kemm hervez an doare te. Hervez an doare te e vari ar gwrezder gwellañ ivez. War-dro 80 °Ceo evit teoù nann-goiet evel an teoù glas pe wenn. Evit an teoù du ez eo gwelloc'h d'ober gant un dour gorroc'h, war-dro 100 °C.

Teoù du[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Un tasad te du.

Estreget evit doareoù milzinañ e tlefe bezañ war dro-100 °C gwrezder an dour a skuilher war an te du. An dra-mañ en-do un efed bras war ar tañva hag ober gant un dour re yen frond an te. Evel ma ya da izeloc'h grwezder birvadenn an dour gant uhelder, e laka da ziaes an dra-mañ da brientiñ un te du mat e rannvroioù menezek. Aliañ a reer da dommañ ar pod-te kent skuilhañ an dour. Ne c'hellfe padañ muioc'h eget pemp munutenn ar c'helc'hiadenn. Goude-se e tremen al liz en dour ha stourm a ra ouzh efed an deofilin. Nebeutoc'h efedus ma fell deoc'h chom digousk an te "skañv" eget an te "kreñv".

Te glas[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Gant an te glas ne zlefe mont a-us da 80 °C. Seul yenoc'h e tlefe bezañ ez eo mat perzh an te. Evit ar gyokuro e vo klouar kentoc'h eget tomm (war dro 60 °C). Ur gwrezder uheloc'h a zevo a deil, ar pezh a vo abeg d'ur blaz c'hwerv. Ar pod-te ha c'hellfed tommañ kent skuilhañ an dour evit ma ne yenaat re vuan an te.

Te oolong[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

War dro 90 °C e tlefe bezañ an dour evit an teoù oolong hag ar pod-te a dlefed tommañ kent skuilhañ an dour ivez. Gant un dour melar e vezer oc'h aliañ d'ober, rak gwellaat an tanva a ra an dra-mañ.

Teoù milzin[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Un nebeut teoù - dreist holl teoù glaz ha an darjeelingoù gwellañ - a vez glec'hiet e-pad un amzer verr tre, nebeutoc'h eget 30 segondenn.

Servij[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

En ur pod-te e gwer pe e douar e tlfefed servij an te rak ar metal a brienn ar blaz. Dizalian a reer da dabac'hat an te tra m'emañ o c'helc'hiañ. Ne lakaio ar c'helc'hiadenn da vuanoc'h met risklan a ra da frankizañ al liz. Evit an hevelep abeg ne waskor ket an sac'hig te. Ma fell deoc'h un te kreñvoc'h e lakaior ur sac'hig pe un nebeud deil ouzhpenn.

Traoù ouzhpenn[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

D'an te e ouzhpenner alies sukr, laezh, sitron ha koñfitur. Dialiet e vez d'ouzhpennañ dienn rak priennañ a ra blaz an te, estreget evit meskajoù kreñv tre evel an East Friesian. Laezh, er c'hontrol, a sparl al liz ha lakat a ra an trenkder da vihanoc'h. Pa vesker te ha laezh e alier da skuilhañ an te el laezh kentoc'h eget ar c'hontrol, rak da vihanoc'h e laka a riskl da goailhañ an laezh.

E broioù yen evel Mongolia pe Tibet e ouzhpenner amann d'an te.

Diskouezadur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Seierigoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Seierigoù te

Deil te a lakaer en un sac'hig paper pe gwiadenn. Un doare pratik d'ober an te eo met ne blij ket d'ar garourien, rak poultr-te a vez kavet e darn vrasañ ar seierigoù, ar pezh a falla ar blaz. Ouzhpenn-se en em vesk blaz ar paper gant hini an te.

Koll a ra deil te e seierigoù o blaz buanoc'h ivez, o vezañ bihanoc'h

Deil te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Deilioù te

E boestadoù pe sac'hadoù e vez gwerzhet deil te. Rannadoù a zleer muzuliañ a-raok prientiñ an te, ar pezh a aotre ur wevnded vrasoc'h met a laka ar fazioù da aesoc'h ivez. Gallout a reer kavout podoù-te gant siloù, seier-te (heñvel a-walc'h ouzh ar re graet ganto evit ar c'hafe, ha bouloù-te da virout an deil d'en em vesk gant dourenn. Gallout a reer ivez ober gant un pod-te sinaat ispisial anvet ar gaiwan a zo ijinet e c'houlc'her evit da zalc'hen an delioù.

Te mac'het[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Doareoù te zo a vez mac'het c'hoazh rak e verniañ pelloc'h e c'heller. Ar Pu-Erh a vez mac'het alies hag an delioù a vez distaget gant ur ganived.

Bizhier te[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

En Izelvroioù e voe bet ijinet an bizhier-te er bloavezhioù 1990 gant un embregerezh Venezia Trading e anv. Hervezañ e c'hellont erlec'hiañ ar seierigoù. N'int ket aet de voutin tre, avat.

Te trumm[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Er bloavezhioù 1930 e voe ijinet an te da aozañ prim met ne voe ket gwerzhet a-raok ar bloavezhioù 50 ha n'eo ket gwall voutin er-maez eus Amerika c'hoazh. Blaz frouezh pe vanilha a vez taolet warnañ alies, ha poultr-laezh zoken a-wechoù.

Gwelet ivez[kemmañ | kemmañ ar vammenn]