Manaveg

Manaveg Gaelg
Perzhioù
Tachenn	Manav
Stad	Aet da get (27/12/1974)
Nevezadur	Yezh-vamm : 0 (2023) Eil yezh : 2 023 (2021)
Statud	Nann-ofisiel Arveret en Tinvaal
Akademiezh	Culture Vannin
Yezhoniezh
Familh	Yezhoù Indezeuropek Yezhoù keltiek Gouezeleg G. ar Reter Manaveg
Kodoù etrebroadel
ISO 639-1	gv
ISO 639-2	glv
'ISO 639-3	glv
ISO 639-6	glvx (istorel) rvmx (nevezadur)
Glottolog	manx1243
ELP	Manx

Ar manaveg (manaveg : Gaelg, y Ghaelg, Gailck, y Ghailck) zo unan eus ar yezhoù gouezelek, a gomzer en Enez Vanav, etre Breizh-Veur hag Iwerzhon. Kar-nes eo d'an iwerzhoneg ha da c'houezeleg Bro-Skos. Levezonet eo bet gant ar yezhoù skandinavek.
Dre ma 'z eo ar manaveg ur yezh gouezelek ez eus un nebeud etrekompren gant an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos,met aesoc'h eo dre selaou eget dre lavar.

Da get ec'h eas evel yezh-vamm d'ar 27 a viz Kerzu 1974 pa varvas Ned Maddrell (1877-1974), met biskoazh n'eo bet kollet da vat rak ingal e kresk an niver a gomzerien a-drugarez d'un nebeud tud a ouie tammoù eus ar yezh. Pouezus eo ar manaveg e sevenadur an Enez.
Alies e vez lakaet Manav da skouer ar strivoù a c'heller ober evit adreiñ he lec'h d'ur yezh en ur sevenadur ; e 2021 e oa 2 023 a dud a oa gouest da gomz manaveg da live pe live evel eil yezh, hogen e 2023 ne oa c'hoazh den ebet a gement a ouie manaveg evel yezh-vamm.

Adalek dibenn an XX^vet kantved ez eo bet lakaet ar yezh war wel e Manav, dre ar panellerezh, ar skingomz, hag he implij er skolioù kentañ-derez. Kement-se zo bet graet a-drugarez da zielloù : troidigezh e manaveg eus ar Bibl hag eus The Book of Common Prayer (levr ar pedennoù en Iliz Bro-Saoz), hag enrolladennoù eus tud o komz ar yezh.

Anvioù

Gaelg / Gailck (daou reizhskrivadur zo) eo enanv ar yezh e Manav. Heñvel eo gerdarzh an anv-se ouzh hini ar yezhoù kar : an iwerzhoneg (Gaeilge, Gaoluinn, Gaedhlag, Gaeilic) ha gouezeleg Bro-Skos (Gàidhlig). E Manav e reer alies gant ar ger-mell strizh y ("ar") : y Ghaelg, y Ghailck, evel ma reer en Iwerzhon (an Ghaeilge) hag e Bro-Skos (a' Ghàidhlig).
An Astured a ro ul lesanv, el bable, d'an astureg ; heñvel a c'hoarvez e Manav, pa ra Manaviz Çhengey ny Mayrey eus ar manaveg, eleze "ar yezh-vamm".

Istor

Goulakaet ez eus bet e vije bet komzet ur yezh predenek, da lavaret eo kar d'ar brezhoneg, d'ar c'hembraeg ha d'ar c'hernoweg, en Enez Manav a-raok donedigezh misionerien gristen iwerzhonat e deroù ar Grennamzer ; nebeut-nebeut a brouennoù zo avat.

Un enskrivadur en ogham war ur maen e Manav, skrivet en heniwerzhoneg : dovaidona maqi droata "Digant Dovaido mab Droata" — [https://manxnationalheritage.im/our-sites/manx-museum/ Thie Tashtee Vannin – Manx Museum

An heniwerzhoneg eo tarzh ar manaveg, evel hini an div yezh gouezelek all ; testeniekaet eo bet an heniwerzhoneg e Manav dre enskrivaduroù er skritur ogham ker kozh hag ar IV^e kantved kt JK. A-hend-all, anv manavek an Enez, Mannin, zo kar da hini doue gouezelek ar mor, Manannán mac Lir ("Mab ar Mor"), met ne ouzer ket hep mar ha roet he deus an Enez hec'h anv d'an doue pe e gemeret digantañ.

Latin a voe arveret er skridoù relijiel a-c'houde donedigezh ar gristenien en Enez, ha kalz gerioù relijiel latin o deus intret ar manaveg d'ar mare-se.

En IX^vet kantved e voe aloubet Manav gant Vikinged ; daoust dezho en devout lezet un nebeut enskrivadurioù e runoù, buan e troas an alouberien-hont da gomz gouezeleg, hag ar c'houezelegerien a voe levezonet gant an norseg ivez, hogen nebeut-tre. Norsek eo orin un nebeud lec'hanvioù en Enez, evel Laxey (Laksaa, diwar an norseg laxa "stêr puilh an eoged enni") ha Ramsey (Rhumsaa, diwar hrams-á "stêr he c'higen gouez") ; eus an norseg ivez e teu anvioù-tud ha gerioù bet amprestet.

En X^vet kantved e troas an heniwerzhoneg d'ar c'hrenniwerzhoneg, a voe komzet en Iwerzhon, e Bro-Skos hag e Manav.

Adalek ar bloaz 1266 e voe renet an Enez gant Skosiz. E-pad 139 bloaz e voe gwezh dindan beli Bro-Skos, gwezh dindan hini Bro-Saoz, kement-se betek 1405, ar bloaz ma voe perc'hennet dre c'hladdalc'helezh gant an tiegezh Stanley a orin eus Staffordshire, a zeuas da vout Ree Vannin, "roue Manav". Betek 1405 e oa bet ar manaveg ar yezh nemeti a veze komzet en Enez, war-bouez al latin (er relijion hag e metoù ar ouizieien) hag ar saozneg-ha-normaneg (e lez ar ree). Adalek staliadur ar re Stanley e krogas diskar ar manaveg, da gentañ diwar levezon ar saozneg-ha-normaneg ha diwezhatoc'h diwar hini ar saozneg. Dav e voe gortoz an XX^vet kantved evit ma c'hellfe manavegerien tizhout media en iwerzhoneg hag e gouezeleg Bro-Skos.

Forc'hañ kalz diouzh an div yezh-se a reas ar manaveg etre 1400 ha 1900. Er XVII^vet kantved e c'hoarvezas trevadennerezh Cúige Uladh gant Breizhveuriz dindan ren ar roue James VI and I, diskar an iwerzhoneg e Cúige Laighean, ha steuzidigezh gouezeleg Gall-Ghaidhealaibh e Bro-Skos ; disrannet diouzh ar broioù gouezelek all en em gavas Manav neuze. Ouzhpenn da se, ar vanavegerien a savas ur reizhskrivadur dezho, ar pezh a bellaas ar yezh muioc'h c'hoazh diouzh ar rannyezhoù gouezelek all.
E 1663 ec'h erruas e Manav un eskob saoz, Isaac Barrow e anv, a voe anvet da c'houarnour eno. Gantañ e voe lakaet ar saozneg en ilizoù, hogen kazeg a reas e gwirionez o vezañ ma oa unyezhek an darn vuiañ eus beleien an Enez. E 1698 e voe anvet un eskob all, Thomas Wilson, a skoras ar manaveg betek embann e 1707 ar c'hentañ levr er yezh, un droidigezh eus The Principles and Duties of Christianity in English and Manks (Coyrle Sodjey). War e lerc'h e voe Mark Hildesley, a vroudas implij ar manaveg er skolioù. E 1767 e voe embannet an Testamant Nevez er yezh.

Daoust d'ar strivoù-se, ar saozneg e oa yezh ar c'helenn en hogos an holl skolioù e Manav e dibenn an XVIII^vet kantved. War ziskar c'hoazh ec'h eas ar manaveg a-hed an XIX^vet kantved peogwir e troe ar saozneg da bennyezh an Enez rak mont da Vro-Saoz a rae Manaviz tra ma 'z errue Saozon ha Skosiz en Enez – ur c'hrennlavar manavek a gonte kement-se e berr gomzoù : Tra haink ny skibbyltee boghtey stiagh hie yn Ghaelg magh. "Pan eas an douristed tre ec'h eas ar manaveg er-maez".

E 1848 e oa nebeut a dud – ha marteze hini ebet a-douez ar re yaouank – na oant ket gouest da gomz saozneg. E 1874, war-dro 30% eus ar boblañs a gomze manaveg bemdez. E 1901, ur renabl ofisiel a gontas 9,1%, hag 1,1% e oa e 1921. Ne voe mui treuzkaset ar yezh a rumm da rumm, pa soñje d'an dud e oa didalvez e-tal ar saozneg, evel e Breizh-Izel e-keñver ar galleg. Er bloavezhioù 1960 e veze gwelet fall gant Manaviz komz ar yezh en ostalerioù, ha kann a veze alies etre manavegerien ha saoznegerien.

Nevezadur

Brian Stowell e 2015

En abeg da ziskar ar manaveg a-hed an XIXvet kantved e voe diazezet e 1899 an aozadur anvet Yn Cheshaght Ghailckagh, "Kevredigezh ar Manaveg". Un nebeud tud kozh a ouie ar yezh e kreiz an XXvet kantved, a-raok marv Ned Maddrell e 1974, hogen bez' e oa dija helenneien hag a laboure evit he saveteiñ ; ur skipailhig tud a grogas d'he c'helenn en un nebeud skolioù.
Skoazell a zeuas eus Iwerzhon, pa gasas Éamon de Valera e 1948 ur skipailh enrollerien eus an Irish Folklore Commission evit sevel dielloù manaveg dre son.

Er bloaz 1982, Gouarnamant Manav a stalias Undinys Eiraght Vannin ("Fondezon Hêrezh Manav"), anavet ivez evel Culture Vannin abaoe 2014, evit lakaat sevenadur Manav war wel : yezh, sonerezh, monumantoù heverk ; gant Culture Vannin e vez deroet bep bloaz Reih Bleeaney Vanannan (RBV), "Diuz Manav ar Bloaz", un enor par da Golier an Erminig.

E 1992 e voe diazezet ar Manx Language Unit ("Unvez ar Manaveg"), en e benn ar Manavad Brian Stowell (1936-2019), a oa Yn Lhaihder ("Al Lenner") e Tinvaal. Ur manaveger hag a stourme evit ar yezh a oa B. Stowell ; a-drugarez da Unvez ar Manaveg e voe brasaet an niver a dud o teskiñ ar yezh, ledanet ar c'helenn e manaveg er skolioù, ha kreñvaet en emskiant manavat en Enez.

E 2009, UNESCO a disklêrias e oa aet ar manaveg da get, petra bennak ma oa kantadoù a gomzerien en Enez ; goude brouez e Manav e lakaas UNESCO ar yezh da "war-nes mont da get".

E 2017, Gouarnamant Manav a embannas The Manx Language Strategy ("Strategiezh ar Manaveg"), ur raktres a-hed pemp bloaz evit adreiñ d'ar yezh he statud en Enez.

Statud

Niver a vanavegerien, 1874-2021
Bloaz Poblañs Manavegerien Hollad Dregantad 1874 54 000 (1871) 16 200 30,00% 1901 54 752 4 419 8,07% 1911 52 016 2 382 4,58% 1921 60 284 915 1,52% 1931 49 308 529 1,07% 1951 50 253 355 0,70% 1961 48 133 165 0,34% 1971 54 481 284 0,52% 1974 Marv Ned Maddrell 1991 71 267 643 0,90% 2001 78 266 1 500 1,92% 2011 84 497 1 650 1,95% 2015 88 000 1 800 2,04% 2021 84 069 2 223 2,64%

Neblec'h n'eo ar manaveg ar yezh ofisiel, ha pa vefe el live stadel pe rannvroel, met lod aozadurioù gouarnamantel pe nann-gouarnamantel a anzav perzh ar yezh en hengoun ha sevenadur Manav, evel ma ra ar British-Irish Council ha Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver. Anzavet ivez eo gant an Atlas Linguarum Europae, .

E saozneg e vez an divizoù en House of Keys ("Ti an Alc'hwezioù", eleze Kambr izel an Tinvaal), met mar distag un ezel ur bomm pe ur ger e manaveg pe e forzh pe yezh all e c'hall kadoriad ar Gambr goulenn ma vefe troet e saozneg ; hevelep degouezh a c'hoarvezas d'an 12 a viz C'hwevrer 2019, pa voe arveret ar ger boghtnid ("diskiant") gant un dilennad.
Ar manaveg eo yezh lidoù an Tinvaal, ha gerioù manavek zo en teulioù a vez embannet gantañ.

Kelennet e vez ar manaveg er skolioù kentañ- hag eil-derez evel eil yezh diret, ar saozneg o vout ar yezh pennañ ha ret.

Paot eo ar panellerezh divyezh war an Enez a-bezh pa denn da anvioù an hentoù, ar straedoù koulz ha da harzoù ar c'hêrioù hag ar c'hêriadennoù ; e saozneg hepken e vez ar panelloù all.

Tamm-ha-tamm e teu an embregerezhioù hag an tiez-kenwerzh da lakaat ar manaveg war wel, hep bout rediet dre lezenn ; e 1985 avat ec'h embannas an Tinvaal en e zanevellskrid bloaziek e rankfe ar panellerezh bout divyezhek, nemet e vefe manavek hepken ar bomm a lakaer war ziskouez.

Rannyezhoù

Rannyezhoù ar manaveg

Dre ma'z eo kar ar manaveg d'an iwerzhoneg ha da c'houezeleg Bro-Skos ez eus ennañ perzhioù boutin d'an teir yezh a-fet mouezhiadoniezh, geriaoueg ha yezhadur, a-wezhioù gant lod rannyezhoù anezho hepken. Lod perzhioù zo manavek hepken.
Div rannyezh istorel zo testeniekaet en Enez : manaveg an Norzh (Gaelg Hwoaie, Northern Manx) ha manaveg ar Su (Gaelg Jiass, Southern Manx).
Emañ an diforc'hioù rannyezhel o steuziañ hiziv an deiz, en abeg da ziorroadur ledan ha fonnus ar pellgehentiñ en un enez a zo 574 km² hepken he gorread (10 gwezh nebeutoc'h eget un departamant gall e Breizh, a-boan brasoc'h eget kêr Naoned).

Reizhskrivadur

Fontoù gouezelek klasel
N'eus testeni ebet eus implij ar skritur gouezelek klasel e Manav

Diazezet war reizhskrivadur deroù ar saozneg arnevez (dibenn ar bloavezhioù 1400 – dibenn ar bloavezhioù 1600) ez eo hini ar manaveg, ha lod anezhañ zo diazezet war ar c'hrenngembraeg peogwir ez eo bet diorroet ar reizhiad-se gant helenneien saozneger, ha gant re kembraeger ivez betek ar XVI^vet kantved. Ur reizhiad ken digempoell ha hini ar saozneg eo neuze. Ne c'hall ket al lennerien er yezhoù kar kompren ennañ, rak koulz an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos a ra gant ur reizhiad a zo deveret diouzh ar gouezeleg klasel a veze arveret gant barzhed an div vro-se adalek an XIII^vet kantved betek an XVIIIvet kantved ; e Manav ivez e veze skrivet ar yezh klasel betek ma voe klozet ar skolioù barzhek gouezelek er XVIIvet kantved gant ar Saozon. Da c'herdarzhel e troas ar reizhiad goude-se.

Triwec'h (18) arouezenn zo e lizherenneg an iwerzhoneg hag en hini gouezeleg Bro-Skos evit aroueziañ ar 50 mouezhiad a zo boutin d'an teir yezh, pa 'z eus 24 lizherenn e manaveg (re al latin war-bouez X ha Z) ; kalz divc'hrafennoù ha teirgrafennoù zo en teir yezh.
Hervez ar yezhoniour ha keltiegour iwerzhonat Thomas F. O'Rahilly (1882-1953), diazas eo reizhskrivadur ar manaveg ouzh ar yezh abalamour ma n'eo na hengounel na soniadel ; mar bije bet ur stumm manavek eus reizhskrivadur ar gouezeleg klasel, pe mar befe savet unan bremañ, e vefe lakaet anat ar gerentiezh a zo etre an teir yezh hag aesoc'h e vefe da Iwerzhoniz ha Skosiz lenn skridoù manavek ha kompren enno.

Adarouezennoù

Al lostig (¸) eo an adarouezenn nemeti a vez arveret – en un doare diret – evit skrivañ ar manaveg, da ziforc'hañ etre an daou soniad a vez aroueziet gant CH :

• çhiarn (/ˈt͡ʃaːrn/) "tiern" e brezhoneg, ma tistager CH evel tch e "Tchekia" ;
• Chamoo (/xaˈmu/) "na", ma tistager CH evel c'h e "c'hoari" ; alies e vez aroueziet are soniad-se dre GH e dibenn ar gerioù manavek.

Gerioù amprestet

Eus an norseg hag ar saozneg e teu an darn vuiañ eus ar gerioù manavek a zo bet amprestet digant ur yezh all. Un nebeud gerioù a zo gallek a orin. Da skouer : garey ("liorzh") a zeu eus an norseg garðr ("kloz") ha sker ("karreg er mor") zo heñvelster e norseg ; eus ar galleg e teu danjeyr "dañjer", evel e brezhoneg.
Alies e veze implijet gerioù saoznek e-lec'h reoù manavek-rik a-raok an nevezadur, evel ma c'hoarvez c'hoazh er brezhoneg dindan levezon ar galleg  : boy ("paotr yaouank") e-lec'h guilley, ha badger ("broc'h" [al loen]) e-lec'h brock. Nevez zo ez eus bet strivoù da skarzhañ ar saozneg diouzh ar manaveg, ha nevezc'herioù zo bet goveliet da vastañ da ezhommoù ar gevredigezh a-vremañ, war an tachennoù teknologel pergen ; an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos eo andonioù al labour-se, evel m'eo bet ar c'hembraeg e brezhoneg. Eus ar gouezeleg klasel e teu nevezc'herioù evel çhellveeish "skinwel" ha çhellvane "pellgomz".
Lod gerioù relijiel zo chomet kar d'o gwrizioù latin, henc'hresianek pe hebraek : casherick "nevet" eus al latin consecrātus, agglish eus an henc'hresianeg ἐκκλησία ekklesia "bodadeg" (evel e brezhoneg), abb "abad" eus an hebraeg אבא abba "tad" (evel e brezhoneg ivez). Gerioù estren zo erruet e manaveg, dre ar saozneg peurliesañ, evel ar gerioù spagnolek chorizo hag italianek spaghetti.

Evel m'eo bet levezonet galleg Breizh-Izel gant ar brezhoneg, saozneg Manav (Anglo-Manx e saozneg) zo bet levezonet gant ar manaveg : cammag (un doare camanachd ha hurling), keeill "iliz kozh", quaaltagh "an den kentañ o vont tre en un ti da gala-Genver", tholtan "ti-feurm dismantret", traa-dy-liooar "leun-amzer", ha Tynwald "Tinvaal" ; den ne oar resis a-zivout orin anv Kambr izel an Tinvaal, The House of Keys : "Alc'hwezioù" eo, pe "Pevar-war 'n-ugent" (Kiare as Feed), an niver a zilennidi a zo enni ?

Geriaoueg keñveriañ

Yezhoù gouezelek			Yezhoù predenek
gura mie ayd gura mie eu	go raibh maith agat go raibh maith agaibh	tapadh leat tapadh leibh	diolch	meur ras	trugarez
moghrey mie	maidin mhaith	madainn mhath	bore da	myttin da	demat (da vintin)
fastyr mie	tráthnóna maith	feasgar math	prynhawn da noswaith dda	gorthugher da nos da	abardaez mat noz vat
slane lhiat slane lhiu	slán leat slán libh	slàn leat slàn leib	hwyl fawr	dyw genes farwell	kenavo
baatey	bád	bàta	cwch	skas	bag, skaf
barroose	bus	bus	bws	kyttrin	bus karr-boutin
blaa	bláth	blàth	blodyn	bleujen	bleunienn
booa	bó	bò	buwch, bo	bugh	buoc'h
cabbyl	capall	each	ceffyl	margh	marc'h
cashtal	caisleán caiseall	caisteal	castell	kastel	kastell
creg	carraig	creag carraig	carreg craig	karrek	karreg
eean	éan	eun, ian	aderyn edn	edhen	evn labous
eeast	iasc	iasg	pysgodyn	pysk	pesk
ellan	oileán	eilean	ynys	enys	enez(enn)
gleashtan	gluaisteán, carr	càr	car	karr	karr
kayt	cat	cat	cath	kath	kazh
moddey	madra madadh	cù	ci	ki	ki
oik	oifig	oifis	swyddfa	buro offis	burev ofis
shap	siopa	bùth	siop	gwerthji	stal
thie	teach, tigh	taigh	tŷ	chi	ti
ushtey	uisce	uisge	dŵr, dwfr	dour
1. un, nane	aon	aon	un	unn	unan
2. daa, jees	dá, dhá, dó ; tud : beirt, dís	dà, dhà ; tud : dithis	dau (g.) dwy (b.)	dew (g.) diw (b.)	daou (g.) div (b.)
3. tree	trí	trì	tri (g.) tair (b.)	tri (g.) teyr (b.)	tri (g.) teir (b.)
4. kiare	ceathair ceithre	ceithir	pedwar (g.) pedair (b.)	peswar (g.) peder (b.)	pevar (g.) peder (b.)
5. queig	cúig	còig	pump	pymp	pemp
6. shey	sé	sia	chwech	hwegh	c'hwec'h
7. shiaght	seacht	seachd	saith	seyth	seizh
8. hoght	ocht	ochd	wyth	eth	eizh
9. nuy	naoi	naoi	nav	naw	nav
10. jeih	deich	deich	deg	deg	dek
11. nane jeig	aon déag	aon deug aon dhiag	un ar ddeg	unnek	unnek
12. daa jeig	dó dhéag d(h)á dhéag	dà dheugn dà dhiag	deuddeg	dewdhek	daouzek
13. tree jeig	tri déag	tri deug<br>tri diag	tri ar ddeg (g.) tair ar ddeg (b.)	tredhek	trizek
20. feed	fiche ; dativ : fichid	fichead	ugain	ugens	ugent
100. keead	céad	ceud, ciad	cant	kans	kant

Ur skrid manaveg

Mellad 1 Disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den
Ta dy chooilley ghooinney ruggit seyr as corrym rish dy chooilley ghooinney elley ayns ooashley as ayns cairys. Ta resoon as cooinsheanse stowit orroo as lhisagh ad dellal rish y cheilley lesh spyrryd braaragh'.	Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh.

Levrlennadur

• (en) (en) Ager, Simon. A study of language death and revival with a particular focus on Manx Gaelic. Lampeter : University of Wales, 2009 • En-linenn. Kavet : 02 Du 25.</ref>.
• (br) Ar Besko, Padrig. Dornleor Manaveg. Brest : Ar Skol Vrezoneg, 2000 (ISBN faziek).
• (br) Even, Arzel. Istor ar Yezhoù Keltiek, levrenn II, pp. 390-400. Lesneven : Hor Yezh, 1990 (ISSN 0769-0088).
• (en) Belchem, John. A New History of the Isle of Man: The modern period 1830-1999. Liverpool : Liverpool University Press, 2001 (ISBN 978-0-85323-726-6).
• (en) Broderick, George. A Handbook of Late Spoken Manx (3 levrenn). Berlin, New York : De Gruyter, 1984-1986 (ISBN 978-3-484-42903-1).
• (en) Broderick, George. Language Death in the Isle of Man. Berlin, New York : De Gruyter / Linguistische Arbeiten niv. 395, 1999 (ISBN 978-3-11-091141-1).
• (en) Broderick, George. The Last Native Manx Gaelic Speakers @ Studia Celtica Fennica, 2017. Kavet : 02 Du 25.</ref>
• (en) Gunther, Wilf. Language conservancy or: Can the anciently established British minority languages survive?. In : Fourth International Conference on Minority Languages (Vol. II: Western and Eastern European Papers ed.). Bristol (Bro-saoz) : Multilingual Matters, 1990, pp. 53–67 (ISBN 978-1-85359-111-2).
• (fr) O'hlfearnàin, Tadhg (rener). L'île de Man. Gwened : Institut Culturel de Bretagne / Skol-Uhel ar Vro, 1998 (ISBN 978-2-86822-072-1).
• (en) O'Rahilly, Thomas F. Irish Dialects Past and Present. Dublin : Browne and Nolan, 1932. Adembannet e 1976 ha 1988 gant The Dublin Institute for Advanced Studies (ISBN 978-0-901282-55-2).
• (en) Whitehead, Sarah. How the Manx language came back from the dead @ The Guardian, 02/04/2015. Kavet : 02 Du 25.
• (gv) (en) Wilson, Thomas (1707). The Principles and Duties of Christianity in English and Manks (Coyrle Sodjey) @ Manx Corpus. Kavet : 02 Du 25.

Liammoù diavaez

• (en) (gv) Yn Cheshaght Ghailckagh (Kevredigezh ar Manaveg). Kavet : 02 Du 25.
• (en) (gv) Yn Skimmee Gaelgagh (Servij ar Manaveg). Kavet : 02 Du 25.
• (en) (gv) Klevet manaveg @ Sabhal Mòr Ostaig. Kavet : 02 Du 25.
• (gv) (en) Kathleen Faragher's Manx words & dialect words @ As Manx as the Hills. Kavet : 02 Du 25.

Notennoù

---

Sellit ouzh ar ger manaveg er wikeriadur, ar geriadur frank.