Mont d’an endalc’had

Apofoniezh

Eus Wikipedia
(Adkaset eus Ablaut)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen apofoniezh (saoz.: apophony) war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare kemmadur kensonennel pe vogalennek evit merkañ perzhioù pe arc'hweloù yezhadurel, da skouer kembraeg corff « korf » > cyrff « korfoù » ha brezhoneg maen > mein.

Peurliesañ e teu an apofoniezh diwar diorroadur ur yezh a-hed an amzer pa deu da vezañ ur perzh morfologel ha/pe kevreadurezhel kemmoù a orin fonologel.

Doareoù apofoniezh

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Meur a zoare aponiezh ez eus hervez ma vez kemmet perzhioù ur vogalenn, ur gesonenn pe c'hoazh un donenn

Kemmañ a ra arc'hwel yezhadurel resis pe degouezh apofoniezh a yezh da yezh.

Apofoniezh vogalennek

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Kavet e vez stank apofoniezh vogalennek (anvet « dereziadur vogalennek » pa gomzer eus diorroadur an indez-europeg dre voaz) e yezhoù ar bed, da skouer e dinkeg:

Unander Liester Ster Kemm vogalennek
dom dum 'park/parkeier' (o-u)
kat kɛt 'framm/frammoù' (a-ɛ)

Apofoniezh dreistskizhel

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Kemmet a c'hell bezañ ivez meur a elfenn dreistskizhel, en o zouez tonennoù, lec'h an taol-mouezh pe an hirder vogalennek, da skouer e vietnameg:

  Kemm tonenn
đây « amañ » đấy « aze » (tonenn ngang > tonenn sắc)
bây giờ « bremañ » bấy giờ « goude » (tonenn ngang > tonenn sắc)
kia « aze » kìa « ahont » (tonenn ngang > tonenn huyền)
cứng « kaled » cửng « dihodiñ » (tonenn sắc > tonenn hỏi)

En albaneg e c'hell kemmañ hirder ar vogalennoù evit merkañ niver ha/pe jener an anvioù-kadarn, da skouer:

[ɡuːr] « maen » [ɡur] « mein »
[dy] « daou » [dyː] « div »

E saozneg e c'hell kemmañ lec'h an taol-mouezh evit lakaat an diforc'h etre un anv-kadarn hag ur verb, da skouer:

Anv Verb
pérmit « aotre » permít « aotreañ »
récord « enrolladur » recórd « enrollañ »

A-wezhoù, kentoc'h evit o lakaet da apofoniezh e vez dielfennet seurt kemmoù dreistskizhel evel kengerioù ispisial anvet « dreistgerioù ».

Apofoniezh kensonennel (« kemmadur »)

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]
Pennad pennañ: Kemmadur (yezhoniezh)

Implijet e vez an termen « kemmadur » evit komz eus an apofoniezh kensonennel, dreist-holl pa gomzer eus ar yezhoù keltiek. Estreget er yezhoù keltiek e vez kavet apofoniezh kensonennel, stank a-walc'h int e yezhoù ar bed, da skouer e bembaeg ma talvez ar c'hwibanusadur hag ar staonekadur da verkañ verboù kaozus:

Verb nann-tranzitivel Verb kaozus
pona "kouezhañ" ponya "lakaat da gouezhañ"
enda "pourmen" ensha "lakaat da bourmen"
kula "kreskiñ" kusha "lakaat da greskiñ"

Apofoniezh hag elfennoù all

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Alies a-walc'h e c'hoarvez an apofoniezh gant kemmoù all, da skouer kengerioù staget ouzh ur wrizienn pe ur c'helf, da skouer e brezhoneg:

Unander Liester
gad gedon
roc'h reier

Apofoniezh kv. Treuzkemmadur

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

A-wezhoù e vez dielfennet ivez evel un doare apofoniezh ar patromoù treuzkemmadur implijet gant yezhoù semitek] evel an arabeg ma kemm vogelennoù implijet gant ar c'helfoù, da skouer:

Ger Ster Patrom kemm
katab "skrivañ" (a - a)
kataba "bez' e skrivas" (a - a - a)
kaatab "kenskrivañ" (aa - a)
kitaab "levr" (i - aa)
kutub "levrioù" (u - u)
kaatib "skrivagner" (aa - i)
kuttaab "skrivagnerion" (u - ːaa)

Gwelit ivez:

[kemmañ | kemmañ ar vammenn]
Porched ar yezhoù hag ar skriturioù
Adkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù.