Fungi

Eus Wikipedia
(Adkaset eus Foue)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Twemoji 1f344.svg
Foue
Amanita muscaria tyndrumSarcoscypha coccineaAspergillus fumigatusSpizellomyceteBara louedetFungi collage.jpg
Diwar-benn ar skeudenn-mañ
Foue a bep doare
Bukit war pep skeudenn
Rummatadur klasel
Damani Eukaryota
Isdamani Opisthokonta
 • Holomycota
   • Opisthosporidia
Riezad Fungi Linnaeus (1753),
Bartl. (1830), R. T. Moore (1980)
Heñvelsterioù Mycota Alexop., 1962
D'ar vevoniezh
AlphaHelixSection (yellow).svgKantarell, Iduns kokbok.jpgSymbole-Zoo.png
e tenn ar pennad-mañ.

Foue [1] ar ra ar vevoniourien eus ar boudoù a ya d'ober ar riezad Fungi en damani anvet Eukaryota. [2]
Ledan-meurbet eo ar riezad-se, pa gaver enni ar goell, al louedoù, hag ar bonedegoù (Boletus sp.) a zebromp. Foue unkelligek zo, lod all zo bras-kenañ. Meur a zoare kelc'hiad bevañ zo dezho, meur a stumm ha meur a endro. Hervez ar skiantourien ez eus etre 2,2 ha 3,8 milmilion a spesadoù er riezad. [3] Nevez zo ez eo bet adsavet rummadur filogenetek riezad ar foue, a zo rannet bremañ en 1 isriezad, 7 skourrad ha 10 iskourrad ; war-dro 120 000 spesad zo bet deskrivet betek-henn.

Disrann diouzh hini al loened ha hini ar plant eo riezad ar foue, abalamour d'ar c'hitin (un doare glukoz) a zo e speurennoù o kelligoù evel en ezrelegenn an amprevaned hag ar c'hresteneged.
Evel al loened e kavont o boued dre lonkañ molekulennoù a zileizhont dre enzimoù a strewont tro-dro dezho, ha neket dre luc'hgenaoz evel ar plant. Evel ar plant avat, ne fiñvont ket. Kas a reont spor dre avel pe zour evit gouennañ. Ar foue eo a zispeur an darn vrasañ eus an organegoù marv en natur.
Abalamour da gement-se ha da berzhioù all ez eo bet renket ar foue en ur strollad boudoù anvet Eumycota (foue gwir) hag o deus un hendad boutin dezho ; gwechall e veze renket ar foue gant ar plant, hogen abaoe diorroadur ar genetik e ouzer ez int tostoc'h d'al loened.

Er bed a-bezh e kaver foue, met kuzh eo an darn vuiañ anezho dre ma'z int bihan ha ma vevont kuzhet en douar pe en organegoù marv. Kalz anezho zo kedvevat, da lavarout eo e kenvevont gant plant, loened pe foue all ; lod zo arvevat ouzh boudoù all. Ar pezh a welomp anezho eo o frouezh, a anvomp "loued", "kebell-touseg", "togoù-touseg" hag all.

Diwar foue e farder kement boued a lakaer da c'hoiñ : bara, bier, gwin ha lipig soja, da skouer. Diwarno ivez e vez kenderc'het bevastalerioù, dilastezerioù ha skurierioù.
Lod foue zo ker pistrius ma c'hallont lazhañ un den, lod all a lakaer da zrammoù abalamour d'o ferzhioù bredwezher, lod all c'hoazh a c'hall diskar traezoù ha savadurioù.

Doareoù pennañ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Omphalotus nidiformis Binnamittalong 2 email.jpg
Omphalotus nidiformis war an deiz
Omphalotus nidiformis lawson lightoff email.jpg
Omphalotus nidiformis diouzh noz

A-raok ma vefe gouest mab-den da zielfennañ an TDN e veze renket ar foue gant ar plant, evit meur a abeg : chom a reont el lec'h ma vevont, en douar e kreskont peurliesañ, hag e frouezhont.
Hiziv e ouzer e tiforc'has ar foue diouzh ar plant hag al loened en Neoproterozoeg, da lavarout eo war-dro ur milmilion a vloavezhioù zo. Lod eus o doareoù zo kar da re organegi all ha lod all zo dibar dezho, ar pezh o disrann diouzh ar riezadoù all.
Setu amañ un nebeud eus ar perzhioù-se.

Doareoù boutin
  • Gant eukarioted all : speurennek eo o c'helligoù ; kromozomoù o deus ; TDN o deus.
  • Gant al loened : n'o deus kloroplast ebet ; heterotrofek int.
  • Gant ar plant: speurennek eo o c'helligoù ; vakuolennoù o deus ; gouennañ a reont koulz en un doare revel hag anrevel ; spor a genderc'hont ; haploidel eo o nukleusoù.
  • Gant lod bakteri : bevenaoz, e lod foue (em em voueta a reont dre dreuzfurmiñ organegoù all).
  • Gant lod plant ha loened : bevdreluc'hañ (tremen 70 spesad foue a daol gouloù en deñvalijenn).
Doareoù dibar
  • Lod spesadoù a gresk e stumm goell hag a ouenn dre vroñsañ pe emrannañ ; lod all zo unkellgig met a c'hall kemer ur framm neudennek mar kemm o endro.
  • Glukan ha kitin a ya d'ober speurennoù keligoù ar foue, pa n'eus nemet glukan er plant ha kitin e lod loened ; n'eus kelluloz ebet er foue.
"Gwirioù" foue
  • Ne c'hall ket ar foue treuzkas dour ha bouedennoù betek pell ; lod anezho neuze a gas un doare gwizioù evit bastañ d'o ezhommoù.

Annezva[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Er bed a-bezh ez eus foue, betek en dezerzhioù, strad ar morioù, al lec'hioù sall-meurbet hag ar re a zo skinataet. Lod o deus dreistbevet er skinoù uslimestra hag er skinoù kosmek. [4]
War an douar e vev ar pep muiañ eus ar foue, hogen lod a vev en douar hag en dour, pe en dour hepken.

Skeudennaoueg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Setu amañ un nebeudig spesadoù foue, renket dre c'henadoù.

  • Bukit war ur skeudenn dawelout he alc'hwez.

Notennoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

  1. Anv-stroll ; foueenn eo an unanderenn.
  2. Ar foueoniezh eo ar skourr eus ar vevoniezh hag a bed gant ar foue.
  3. (en) Joseph Heitman & all : The Fungal Kingdom, ASM Press, 2017 (ISBN 978-1-55581-957-6)
  4. (en) National Center for Biotechnology in Information