Alfred Dreyfus

den
Reizh pe jener	paotr
Bro ar geodedouriezh	Frañs
Lealded	Trede Republik c'hall
Anv e yezh-vamm an den	Alfred Dreyfus
Anv-bihan	Alfred
Anv-familh	Dreyfus
Deiziad ganedigezh	9 Her 1859
Lec'h ganedigezh	Mülhausen
Deiziad ar marv	12 Gou 1935
Lec'h ar marv	Pariz
Doare mervel	abeg naturel
Abeg ar marv	myocardial infarction
Lec'h douaridigezh	bered Montparnasse
Breur pe c'hoar	Mathieu Dreyfus, Jacques Dreyfus
Pried	Lucie Dreyfus
Bugel	Pierre Dreyfus, Jeanne Lévy
Kar	Jérôme Salomon, Henri Jacques Dreyfus
Yezhoù komzet pe skrivet	galleg
Yezh implijet dre skrid	galleg
Exonerated of	spierezh, trubarderezh
Micher	milour, army officer
Bet war ar studi e	École polytechnique, École supérieure de guerre, Lycée Chaptal, Collège Sainte-Barbe
Deroù ar prantad labour	1880
Dibenn ar prantad labour	1919
Relijion pe kredenn	yuzevegezh
Grad milourel	jeneral brigadenn
Brezel	Brezel-bed kentañ
Skour lu	kanolierezh
Darvoud-alc'hwez	Afer Dreyfus
Prizioù resevet	Kroaz-brezel 1914-1918, ofiser al Lejion a Enor, Marc'heg al Lejion a Enor, Médaille commémorative de la guerre 1914–1918
Manner of inhumane treatment	false imprisonment
Documentation files at	SAPA Foundation, Swiss Archive of the Performing Arts

Alfred Dreyfus (Mulhouse, 9 a viz Here 1859 - Pariz, 12 a viz Gouere 1935) a oa un ofiser gall yuzev a orin eus Elzas. Tamallet ha kondaonet e voe evit trubardiezh da gentañ, a-raok bezañ digastizet, ha didamallet. En em gavout a reas e-kreiz un enebiezh sokial ha politikel eus ar re bouezusañ eus an IIIde Republik, anvet an Afer Dreyfus.

Toull-bac'h ha prosez

D’an 21 a viz C’hwevrer 1895 e voe lakaet Alfred Dreyfus war-vourzh ar vag Ville-de-Saint-Nazaire, ha dilestret war Enez an Diaoul, e Gwiana, d’an 8 a viz Meurzh.

Diaes-kenañ e oa e goñdisionoù bac’hadur : noz ha deiz e veze evezhiet gant skipailhoù gwarded, hag a cheñche bep div eurvezh. Berzet oa dezhañ komz ouzh ar warded a oa e-tal dezhañ, ha n'hellent ket komz outañ kennebeud-all. Bevennet oa e frankiz bale a-vec'h da 200 metrad endro d’an toull-bac’h, en ur gambr 4 × 4 metr ma veve. Difennet e oa ouzh e wreg dont da adkavout anezhañ, e kontrol da lezennoù 1872 ha 1873. An hin drovanel a oa skuizhus a-walc’h dezhañ, tommder, toufor, sec’hor, gant korventennoù glav a bep eil. Stagañ a reas da skrivañ e emvuhezskrid a zeiz da zeiz, adalek ar 14 a viz Ebrel 1895, hogen ehanet e voe d’an 10 a viz Gwengolo 1896, ken brevet ha divi ma oa a gorf hag a ene.

E miz Gwengolo 1896 e voe skignet war e zivoud falskeleier er mediaoù saoz, o lâret e oa deuet a-benn Dreyfus da dec’hout kuit, intrudu broudet gant e vreur Mathieu Dreyfus, evit ma ne vefe ket ankounac'haet e anv gant an dud. Adlavaret e voe ar c’heloù er mediaoù gall, ha nagennet an deiz war-lec’h. Ha neuze diwar urzh André Lebon, ministr an Trevadennoù, e voe startaet ar surentez, lakaat e voe sevel ur palisad doubl tro-dro d’e garc’har hag ereet e gorf gant houarnaj, e-doug nozvezh ar 6 a viz Gwengolo 1896. Noz ha deiz e oa bac’het en e gaoued.

Buan-tre e yeas e yec’hed hag e spered war fallaat. Ar prizoniad Charles Benjamin Ullmo a voe lakaet da c’houde e karc’har Dreyfus, a lavaras diwar e benn e komze gant rinkined hag e tegouezhe dezho tostaat outañ. Gant drammoù gourc'hemennet gant mezeg an enez e kouske. Boaz e oa da skrivañ ha da reiñ keloù d’e wreg, d’e vreur, da jeneral ar Boisdeffre, e penn pennoù-meur al lu gall, da brezidant ar republik, ha keit-se e veze sellet pizh ouzh e holl eskemmoù gant ar velestradurezh c'hall. Ingal en e lizheroù e tifenne Dreyfus e ennor, o youc’hal d’ar bed holl e oa digablus, ha dreist-holl o c’houlenn ma vije en-dro an enklask en-dro, digondaonet ha dieubet. Erruout a rae e lizheroù gant daou viz dale, dezhañ e oa bet kuzhet lizheroù zo a-berzh e wreg ha graet o doa kemend-all gant e re dezhañ. Adalek miz Meurzh 1897 e voent adkopiet, gant « un dorn boutin » eus ar velestradurezh. En e gaieroù e voe kavet skrivet alies anv e wreg ha lunioù geometriezh. Pell e veze dalc’het diouzh araokadurioù e zoser, ne glaskas koulskoude morse tec’hout ha morse ne c’hoarvezas dezhañ skeiñ gant ur gward.

Prosez

Ur wech distroet Dreyfus war an douar bras e voe hejet sal al lezh-varn a-bezh gant ur meskaj a spont hag a gendruez, abalamour da emdroadur e neuz deuet da vezañ treut ha stegnet. Gant an niver a gomzoù bet skrivet er c’hazetennoù war e chouk e yae war-raok gant ur paz mibin ha dillo. D'ar gouloù e voe degaset, un denig paour e druilhoù. Un voulenn a gig bev, bet kaset ha digaset e-kreizig c’hoari tabutoù ar mare istorel, etre ar re evit-Dreyfus hag ar c'hamp a-enep.

D’an 9 a viz Gwengolo e voe barnet adarre evit « treitouriezh », ar wech-mañ gant degouezhioù "skañvausoc’h", ha setu hemañ adkondaonet eta da 6 vloaz bac’hadur. Diwar ali e alvokaded, e sinas un azgalv evit mont d'al lez-varn terriñ. Abalamour da stad fall ha divi e yec’hed e oa enkrezet ul lodenn eus e harperien, ma vefe adkaset d’an toull. Goude un tabut rust e voe disrannet skipailh begenn an dreyfusarded (Clémenceau, Jaurès, Millerand…), hag e teuas a-benn e vreur da gendrec’hiñ anezhañ, chom hep mont d'al lez-varn terriñ ha neuze sinañ ar gwir, da vezañ grasiet. D’an 19 a viz Gwengolo 1899 e voe grasiet gant prezidant ar Republik. Koulskoude ne oa ket echu ar stourm evit ma vijee torret e gablusted. Evel-henn e voe torret e statud a verzher.

Ne oa ket peuzlaouen ar re o doa difennet start anezhañ (Labori, Picquart, Clémenceau) gant an disoc’h. Evito en doa Dreyfus treitouret anezho en ur sinañ gant gouarnamant Pierre Waldeck-Rousseau, ha d’o meno n’en doa ket anaoudegezh a-walc’h evit ar re a oa en emouestlet evitañ.

Levrioù

Jean-Denis Bredin, L'affaire, Fayard, Paris, 1993 (1añ embannadur 1981), ISBN 2-260-00346-X
Duclert, Biographie d'Alfred Dreyfus, l'honneur d'un patriote, Vincent Duclert, Fayard, Paris, 2006, ISBN 2-213-62795-9
Lettres d'un innocent gant Alfred Dreyfus, Stock, 1898
Cinq années de ma vie, Alfred Dreyfus, Fasquelle, Paris, 1935, adembannadur 2006 (La Découverte), ISBN 2-7071-4806-7

Liammoù diavaez

1906 : Dreyfus réhabilité : Lec'hienn ministrerezh ar sevenadur war an afer Dreyfus.
Lec'hienn kêr Mulhouse