Alexander von Humboldt

Eus Wikipedia
Mont d’ar merdeerezh Mont d’ar c’hlask
Alexander von Humboldt, taolenn gant Friedrich Georg Weitsch (1806)

Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt pe, berroc’h, Alexander von Humboldt (ganet e Berlin d’ar 14 a viz Gwengolo 1769 – marv e Berlin d’ar 6 a viz Mae 1859) a voe un ergerzher hag ur skiantour alaman, breur d’ar yezhour Wilhelm von Humboldt.

Adalek 1788 e voe mignon gant al louzawour Carl Ludwig von Willdenow, ha gant hennezh e voe broudet e zoug da skiantoù an natur. E 1789 ez eas da skol-veur Göttingen, ar skol-veur brudetañ en Alamagn en amzer-se, hag eno e voe dedennet gant ar studi war an dachenn. Ober a reas anaoudegezh gant Georg Forster, ha mont a reas a-gevret gantañ e 1790 da veajiñ dre Europa (an Izelvroioù ha Bro-Saoz). Kenderc’hel a reas e studioù en Akademiezh Busch e Hamburg ha goude-se e Skol Vengleuzioù Freiberg, ma oa an douarour brudet Abraham Werner.

Beaj da Amerika[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

Da 27 vloaz e oa gantañ ur stummadur klok war skiantoù an natur, an douarouriezh, al louzawouriezh, an douaroniezh, ar steredoniezh, al loenoniezh, ha war meur a yezh. Ouzhpenn se e oa pinvidik ha prest da aozañ beajoù skiantel bras. E Pariz e reas anaoudegezh gant Aimé Bonpland, a yeas gantañ en e veaj da Amerika. Loc’hañ a rejont kuit eus A Coruña, e Galiza, ha goude un diskenn e Tenerife, ez erruas Humboldt ha Bonpland e Venezuela d’ar 16 a viz Gouere 1799. O vont kuit eus Caracas e savas an ergerzherien gant traoñienn an Orinoko da-gaout eien ar stêr vras-se ha diskouez a rejont e oa e darempred gant an Amazon. Ur veaj all a rejont da Guba, ha distreiñ d’an douar bras da c’houde. O loc’hañ kuit eus aod Kolombia e savjont a-hed traoñienn ar stêr Magdalena, evit treuziñ an Andoù goude-se hag erruout e Quito.

Alexander von Humboldt hag Aimé Bonpland e-harz ar menez-tan Chimborazo, taolenn gant Friedrich Georg Weitsch (1810)

E-pad o beaj e voe krapet ganto menezioù uhel evel ar Chimborazo hag ar Pichincha, daou venez-tan zo bremañ en Ecuador, ha kenderc’hel a rejont gant o beaj war-zu andon ar stêr Amazon, a-raok distreiñ war-zu ar c’hornôg ha tremen dre Lima ha Callao. Eno e studias von Humboldt ar gwano a oa dianav en Europa c’hoazh. Studiañ a reas ivez ar Meurvor Habask ha deskrivañ a reas ur gasenn vor zo anvet kasenn Humboldt abaoe, diwar e anv. Eus aod Perou ez ejont war vag da Vec'hiko. Eno e tremenjont ur bloavezh a-raok na vijent pedet gant prezidant ar Stadoù-Unanet Thomas Jefferson, a blije dezhañ kenañ ar studioù douaroniezh. En dibenn ez ejont da Europa en-dro, da Bariz. En holl e oa padet o beaj pemp bloavezh (eus 1799 da 1804) ha dizoloet o doa ur bern traoù war dachenn an douaroniezh ha skiantoù an natur.

Skrivagner ha diplomat[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

E 1805 e teuas da vezañ doktor e skol-veur Frankfurt an der Oder hag ezel eus Akademiezh Skiantoù Prusia. Goude meur a vloaz e Berlin ez eas von Humbolt da Bariz en-dro, hag eno e chomas betek 1827. Labourat a reas neuze war e levr Régions équinoxiales du Nouveau Continent (1811 - 1826), ur c’hendastum eus e veaj da Suamerika hag e zizoloadennoù eno. Goude-se e voe o chom e Berlin, ur gêr a veze kuitaet gantañ ur wech an amzer da vont d’ober kefridioù evel diplomat da Vro-C'hall, Bro-Saoz ha Danmark, e servij roue Prusia. E 1829 ez eas da ergerzhout Kreiz Azia (Oural, Altai ha Mor Kaspia), a-gevret gant ar skiantour Christian Gottfried Ehrenberg. E 1844 e teuas er-maez e levr "Central Asien", diwar-benn ar veaj-se. Bloavezhioù diwezhañ e vuhez a voe gouestlet gantañ da sevel e oberenn veur Kosmos (1845 - 1862), ur c’hendastum eus holl ouiziegezh skiantel ar mare-se, e pemp levrenn.

Liammoù diavaez[kemmañ | kemmañ ar vammenn]


Commons
Muioc'h a restroù diwar-benn

a vo kavet e Wikimedia Commons.