Tomi Ungerer

	Poltredet d'ar 27/03/2014; gant Claude Truong-Ngoc
Anv	Jean-Thomas Théodore Ungerer
Ganedigezh	26 a viz Du 1931; Strossburi; Elsass
Marv	9 a viz C'hwevrer 2019 (87 vloaz); Corcaigh; Poblacht na hÉireann
Beziadur	Bered S'Gallemaettel, Strossburi;
Broadelezh	Elsassat • Gall
Relijion	Protestant
Micher	Treser, skeudennaouer, skrivagner
Stummadur	Skol-uhel an arzoù-kinklañ,; Strossburi
Internet	(en) tomiungerer.com

Jean-Thomas Théodore "Tomi" Ungerer, bet ganet d'ar 26 a viz Du 1931 e Strossburi (Elsass) hag aet d'an Anaon d'an 9 a viz C'hwevrer 2019 e An Góilín (Goleen e saozneg), e Kontelezh Corcaig (Poblacht na hÉireann) a oa un treser, ur skeudennaouer hag ur skrivagner elsassat.

Tremen 140 levr a embannas, a zo bet troet e meur a yezh ha gwerzhet er bed a-bezh. Brudet eo e levrioù evit ar vugale. E eñvorennoù skeudennaouet hag oberennoù politikel en deus graet ivez, koulz ha skeudennoù erotek.

Brudet eo e zoare ampart hag izegour da dresañ, leun a ijin dreist hag a fent teñval. Ker brudet all eo ar skritelloù a reas er bloavezhioù 1960 enep Brezel Viêt Nam ha diforc'hidigezh ar « gouennoù ». Displegadennoù pouezus a-zivout an darvoudoù politikel ha kevredigezhel a c'hoarvezas en eil hanterenn an XX^vet kantved eo oberennoù Tomi Ungerer. Betek e dremenvan e kendalc'has da stourm evit e vennozhioù, enep an armoù nukleel hag a-du gant Unaniezh Europa da skouer, dre aozadurioù evel Amnesty International ha Reporters sans frontières.

Ur mirdi zo gouestlet dezhañ en e gêr c'henidik.

Buhez

Bugaleaj

Alice Essler e oa e vamm, ha Théodore Ungerer e dad. Un ijinour hag ur farder horolajoù steredoniel e oa an tad ; un arzour hag un istorour e oa ivez.

Pa varvas Théodore Ungerer e 1935 e tilojas an tiegezh da Wintzenheim e-kichen Kolmer ; hag eñ pevar bloaz hepken e krogas Tomi da dresañ.

E 1939 e tarzhas an Eil Brezel-bed, ha destaget e voe Elsass ouzh Alamagn an Trede Reich. Deoget e voe ti ha labouradeg ar re Ungerer ; Tomi, eizh vloaz, a voe treuzkenteliet gant an nazied en e skol e Kolmer : deskiñ alamaneg dindan tri miz, deskiñ kanoù nazi, selaou prezegennoù Adolf Hitler. E anv-bihan gallek zo bet kemmet e « Hans »^[1]. Galleg a veze er gêr c'hoazh koulskoude. Pa voe flatret Alice Essler d'an nazied en em dennas dre lavaret d'ar Gestapo e oa ret-mat e chomfe gallegerien en Elsass evit ren war ar C'hallaoued goude trec'h an Trede Reich^[2]. « Gall er ger, elsassat er straed hag alaman er skol&nbsp,» eo Tomi neuze^[1].
Pa zistroas Elsass da Vro-C'hall e 1945 e voe berzet komz elsässerditsch ha ret komz galleg dindan boan a vout flac'hataet^[3] — nac'het e bivelezh hag e sevenadur ouzh Tomi un eil gwezh neuze.

Kement-se holl a levezonas e labour arzel A-hed e vuhez.

Yaouankiz

Adalek 1946 e voe anaouder er skoutelezh^[4] hag e veajas war varc'h-houarn a-dreuz Bro-C'hall betek 1948.

E 1950, d'an oad a 18 vloaz, e c'hwitas war e vachelouriezh ; neuze ec'h eas da c'hoari biz-meud betek Kab an Norzh e Norvegia.

Daou vloaz goude, e 1952 ec'h enluas e rannarme an dremedalerien en Aljeria, met klañv-bras e voe hag e rankas distreiñ da Elsass er bloaz war-lerc'h 1953 ; e miz Here ar bloaz-se e krogas da studiañ e Skol-uhel an arzoù-kinklañ e Strossburi. Eno e kejas ouzh studierien o devoa bet yalc'hadoù digant ar Fulbright Program bet krouet e 1946 en SUA, ar pezh e lakaas da zaremprediñ ganto ar greizenn stadunanat e Strossburi. Drezo e voe dedennet gant lennegezh SUA, ar sonerezh jazz ha treserien bannoù-treset ar gazetenn The New Yorker, Saul Steinberg (1914-1999) dreist-holl. Siwazh, skarzhet e voe eus ar Skol-uhel goude bloaz, war zigarez ma oa amsent. E-pad bloaz adalek 1954 e labouras evel pestalier ha treser bruderezh evit embregerezhioù lec'hel.

New York

Beajiñ dre Europa a eure ivez (Gres, Skandinavia], Yougoslavia hag all, dre c'hoari biz-meud bepred pe dre labourat war listri-karg) hag e 1956 ec'h erruas e New York, « gant 60 dollar en e c'hodell hag ur valad tresadennoù ha dornskridoù », a gontas en e eñvorennoù. Eno e skeudennaouas bruderezh evit ar jederioù Burroughs ; kenlabourat gant kazetennoù ha kelaouennoù a reas ivez : Esquire, Harper's Bazaar, Life, The New York Times ha Village Voice en o zouez. Bloaz goude e tivizas chom e New York da vat. Gantañ ivez e voe treset skritell ar film Dr. Strangelove skrivet ha sevenet gant Stanley Kubrick (1964)^[5].

Eno e skrivas hag e skeudennaouas e levr kentañ evit ar vugale, The Mellops Go Flying ("Ar re Vellops a ya dre garr-nij"), a voe embannet gant Harper & Row e 1957. Gant al levr-se ec'h eas priz ar Spring Book Festival.
Daou vloaz pelloc'h, e 1959, e timezas Tomi Ungerer gant Miriam Strandquest ; ur verc'h anvet Phoebe o devoe. Medalenn aour an New York Society of Illustrators a voe deroet d'an arzour er bloaz-se ivez.

War-du Europa e troas e 1961, pa voe embannet Die drei Räuber ("An tri laer") en Alamagn. Er vro-se e voe aozet e 1962 e Berlin un diskouezadeg a-zivout oberennoù an treser elsassat. Un diskouezadeg taolennoù flemmus a voe bloaz war-lerc'h e New York.

E 1966 e teuas a-zindan ar wask The Party ("An nozvezh vondian"), ul levr ma rae goap eus uhelidi New York. Daou dra bouezus a eure Tomi Ungerer er bloaz 1967 : sevel e New York enep Brezel Viêt Nam ha diforc'hidigezh ar « gouennoù », hag e Kanada e tiazezas a-gevret gant daou vignon ur gompagnunezh filmoù sinema ha skinwel anvet Wild Oats ("Kerc'h gouez" e saozneg plaen, "paotred yaouank diroll" e luc'haj).

Kanada hag Iwerzhon

Goude dibriediñ ec'h addimezas Tomi Ungerer e 1971 gant Yvonne Wright, a oa a orin eus Kontelezh Corcaigh ; tri bugel o devoe. Kuitaat New York a reas an tiegezh hag em staliañ en un atant e Nova Scotia e Kanada. Tri levr a savas an arzour eno : No Kiss for Mother ("Pok ebet da Vammig", 1973, un emvuhezskrid evit ar vugale), Allumette (1974)) evit ar vugale ivez, ha skeudennoù evit Das grosse Liederbuch ("Levr bras ar c'hanaouennoù, 1975). E vuhez e Nova Scotia a gontas en e levr Far Out Isn't Far Enough ("Pell en diavaez n'eo ket pell a-walc'h", 1983).

E 1976 e kuitaas Kanada gant e bried hag o bugale da vont da vevañ e An Góilín e Kontelezh Corcaigh ; alies e vezent e Strossburi ivez.

Pemp bloaz diwezhatoc'h, e 1981, e voe aozet un diskouezadeg vras e Mirdi an arzoù-kinklañ Paris evit lidañ 25vet bloaz remzad an arzour. Er bloaz-se end-eeun e voe dilennet da wellañ treser ar bed gant Salon international de la caricature e Montréal.

E 1990 e voe diskouezet tresadennoù Amnesty Animal da-geñver Kendalc'h bedel gwarezerien al loened e Basel, Suis. Bloaz goude e lidas T. Ungerer e 60vet gouel-bloaz gant embann levrenn gentañ e eñvorennoù, À la guerre comme à la guerre. E 1994 e voe embannet e Zürich ul levr anvet Poster ("Skritell") ma 'z eo bet dastummet holl e dresadennoù evit ar bruderezh. E Bro-C'hall e 1995 e voe deroet Priz meur broadel an Arzoù grafek d'an arzour elsassat gant Maodierndi ar Sevenadur.

Daou levr evit ar vugale a voe embannet e 1997 : Flix e Zürich hag e Paris, Cats as Cats Can ("Kizhier evel ma c'hall kizhier" [bout]) e New York.

1998 : da Domi Ungerer e voe deroet ar Priz Hans Christian Andersen, lakaet a-live gant Briz Nobel al lennegezh evit ar vugale, en abeg d'e oberennoù war an dachenn-se.
Bloaz goude, e 1999 e voe embannet Otto, ul levr all evit ar vugale a-zivout ar brezel hag an naziegezh.
Gant ar savouriezh ivez e oa dedennet an arzour : en hevelep bloaz e tresas gant an tisavourez Ayla Suzan Yöndel un diwallerezh evit ar vugale, e stumm ur c'hazh, anvet Kindergarten Die Katze, a zo bet savet e Wolfartsweier e-kichen Karlsruhe^[6].

E 2000 e voe anvet Tomi Ungerer da gannad Kuzul Europa evit ar yaouankiz hag ar c'helenn.

Er bloaz 2001 e voe lakaet e oberennoù war ziskouez e Japan. Da-geñver 70vet deiz-ha-bloaz an arzour e voe savet e Strossburi un diskouezadeg a-zivout e labour e New York. En hevelep bloaz e voe uhelaet da ofiser al Lejion a enor e Bro-C'hall.

E 2002 e voe embannet De père en fils, ul levr diwar-benn e dad, p'en devoa Tomi boulc'het skrivañ istor e familh ; e 2002 ivez e tegemeras Kindergarten Die Katze ar vugale kentañ.

Er bloaz 2007 e voe digoret Mirdi Tomi Ungerer / Kreizenn etrebroadel ar Skeudennaouiñ er Villa Greiner, bali ar Marseillaise e Strossburi.

Mirdi Tomi Ungerer
An diavaez
En diabarzh

Diwezh

D'an 9 a viz C'hwevrer 2019 e varvas Tomi Ungerer e Corcaigh. Tri devezh goude e voe e obidoù en iliz St Brendan e Beanntraí.

Devet e voe korzf Tomi Ungerer ; un hanternn eus e ludu a voe lakaet e bered An Góilín, hag an hanterenn all e bez ar familh er S'Gallemaettel (bered Saint-Gall) Strossburi^[7]^,^[8] hag an hanter all e .

Ul lid-kañv protestant ha katolik a voe aozet e Strossburi d'ar 15 a viz C'hwevrer, e galleg, en elsasseg hag en alamaneg. Gant ar maer e voe rentet enor d'an arzour a-berzh kêr. Ur bedadeg skout a voe e dibenn al lid.

Obidoù Tomi Ungerer en iliz-veur Strossburi
Bez an arzour er S'Gallemaettel

Oberennoù

Gant Levraoueg vroadel Alamagn emañ katalog klok oberennoù Tomi Ungerer, ha gant hini Bro-C'hall e vez dalc'het ar re a zo bet embannet e galleg.

Evit ar vugale

1957 : The Mellops Go Flying • Mellops Go Diving for Treasure • The Brave Coward
1958 : Crictor • The Mellops Strike Oil • Agee on Film
1959 : Adelaide • Seeds and More Seeds
1960 : Christmas Eve at the Mellops • Emile
1961 : Rufus • The Three Robbers^[9]
1962 : Snail, Where Are You?
1963 : Mellops Go Spelunking
1964 : Flat Stanley^[10] • One, Two, Where's My Shoe? • Beastly Boys and Ghastly Girls^[11]
1966 : Oh, What Nonsense! • Orlando, the Brave Vulture • Warwick's Three Bottles^[12] • Der Mondmann
1967 : Cleopatra Goes Sledding^[12] • What's Good for a 4-Year-Old?^[13] • Zeralda's Ogre • The Donkey Ride^[14]
1968 : Ask Me a Question
1969 : The Sorcerer's Apprentice^[15]
1970 : Oh, How Silly!^[16] • The Hat
1971 : I Am Papa Snap and These Are My Favorite No Such Stories • The Beast of Monsieur Racine
1972 : The Hut • Oh, That's Ridiculous!^[16]
1973 : No Kiss for Mother
1974 : Allumette; A Fable, with Due Respect to Hans Christian Andersen, the Grimm Brothers, and the Honorable Ambrose Bierce • A Storybook^[17]
1978 : The Great Song Book^[18]
1997 : Tomi Ungerer's Heidi: The Classic Novel^[19] • Cats as Cats Can
1998 : Flix • Tortoni Tremelo the Cursed Musician
1999 : Otto: The Autobiography of a Teddy Bear
2009 : Zloty
2013 : Fog Island

Evit an oadourien

1960 : Horrible. An account of the Sad Achievements of Progress • Inside Marriage
1962 : Der Herzinfarkt
1964 : The Underground Sketchbook
1966 : The Party
1969 : Fornicon

1970 : Tomi Ungerer's Compromises
1972 : Poster Art of Tomi Ungerer
1974 : America
1976 : Totempole
1979 : Babylon
1981 : Cat-Hater's Handbook, or, The Ailurophobe's Delight^[16]
1982 : Symptomatics
1983 : Rigor Mortis • Slow Agony • Heute hier, morgen fort
1984 : Far out Isn't Far Enough • Femme Fatale • Schwarzbuch
1985 : Joy of Frogs • Warteraum
1986 : Schutzengel der Hölle
1997 : Cats As Cats Can
1998 : Tomi: A Childhood Under the Nazis
1999 : Liberal Arts: The Political Art of Tomi Ungerer
2002 : Erotoscope • De père en fils

All

1964 : skritell ar film Dr. Strangelove
1965 : logo evit ar gomedienn war gan Kelly
1968 : skeudennoù, skritell ha titloù evit ar film Monterey Pop
1988 : tres Feunteun Janus e Strossburi

Enorioù

1983 : Jacob Burckhardt Prize (Suis)
1990 : Lejion a enor (Bro-C'hall)
1993 : Deutsches Bundesverdienstdreuz (Alamagn)
Prix national des Arts graphiques (Bro-C'hall)
1998 : Priz Hans Christian Andersen evit al Lennegezh evit ar Yaouankiz (Suis)
1999 : Priz Europa ar Sevenadur
2000 : Kannad Kuzul Europa evit ar yaouankiz hag ar c'helenn • Ofiser al Lejion a enor (Bro-C'hall)
2011 : Lifetime Achievement Award, Society of Illustrators (SUA)
2010 : Palme Academique de l'Académie de Strasbourg"" (Bro-C'hall)
2008 : Priz alaman-ha-gall ar c'hazetennerezh (Alamagn, Bro-C'hall) • Priz Akademiezh Berlin (Alamagn)
2004 : Doktorelezh a enor war ar Brederouriezh, Skol-veur Karlsruhe (Alamagn) • Sexual Freedom Award, London (Rouantelezh-Unanet)^[20]
2003 : Priz lennegel Erich Kästner (Alamagn)
2014 : Commandeur de l’Ordre National du Mérite (Bro-C'hall)
2017 : Bayerische Buchpreis (Alamagn)
2018 : Kommandour el Lejion a enor (Bro-C'hall)

Levrlennadur

(fr) Racine, Ariane. Parents et enfants. « Otto », confessions de Tomi Ungerer par la bouche d'un ours en peluche. En-linenn @ Le Temps, 10/02/2000]. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Willer, Thérèse. L'œuvre satirique de Tomi Ungerer. En-linenn @ caricatures&caricatures, 12/07/2007]. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Willer Thérèse. Tomi Ungerer – Tout sur votre auteur préféré. Paris : L'école des loisirs, 2008 (ISBN 978-2-211-11118-8) • En-linenn @ L'école des loisirs. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Willer, Thérèse (renerez). Musée Tomi Ungerer. Strossburi : Musées de la Ville de Strasbourg, 2022 (ISBN 978-2-351-25211-6)

Liammoù diavaez

(en) Lec’hienn ofisiel. Kavet : 15 Du 25.
(de) Deutsche National Bibliotek. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Bibliothèque nationale de France. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Tomi Ungerer @ France Inter, 30/03/2020. Kavet : 15 Du 25.
(fr) (de) (en) (es) (it) (ja) (nl) (ru) (zh) Mirdi Tomi Ungerer. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Les Amis de Tomi Ungerer @ Facebook. Kavet : 15 Du 25.
(fr) Tomi Ungerer @ L'école des loisirs. Kavet : 15 Du 25.

Notennoù

Commons

Muioc'h a restroù diwar-benn

Tomi Ungerer

a vo kavet e Wikimedia Commons.

↑ ^1,0 ha^1,1 (fr) Ungerer, Tomi. 'La guerre des enfants à YouTube. Kavet : 15 Du 25.
↑ Ungerer 1991, p. 55.
↑ Ungerer, France Inter.
↑ (fr) 'Tomi Ungerer, adieu à un éclaireur @ Éclaireuses et Éclaireurs Unionistes de France. Kavet : 15 Du 25.
↑ (en) Dr. Strangelove @ Internet Movie Database. Kavet : 15 Du 25.
↑ (de) Lec'hienn Ayla Suzan Yöndel. Kavet : 15 Du 25.
↑ (fr) Les cendres de Tomi Ungerer partagées entre Strasbourg et l'Irlande @ Dernières Nouvelles d'alsace, 12/02/2019. Kavet : 15 Du 25.
↑ (en) Find a Grave. Kavet : 15 Du 25.
↑ Ur film tresadennoù-bev zo bet sevenet e 2007 gant Hayo Freitag ; gwelit IMDb.
↑ Skrivet gant Jeff Brown.
↑ barzhonegoù dastumet gant William Rossa Cole.
↑ ^12,0 ha^12,1 A-gevret gant André Hodeir.
↑ Skrivet gant William Rossa Cole.
↑ Fablenn azasaet gant Jean Showalter.
↑ Skrid gant Barbara Hazen.
↑ ^16,0 ^16,1 ha^16,2 A-gevret gant William Cole.
↑ Dastumad istorioù berr azasaet gant meur a skrivagner.
↑ Kentel saoznek savet Timothy John eus al levr alamanek Das grosse Liederbuch (1975).
↑ Skrid gant Johanna Spyri.
↑ (en) Sexual Freedom Awards. Kavet : 15 Du 25.

[YT-1] 1,0 ha^1,1 (fr) Ungerer, Tomi. 'La guerre des enfants à YouTube. Kavet : 15 Du 25.

[2] Ungerer 1991, p. 55.

[3] Ungerer, France Inter.

[4] (fr) 'Tomi Ungerer, adieu à un éclaireur @ Éclaireuses et Éclaireurs Unionistes de France. Kavet : 15 Du 25.

[5] (en) Dr. Strangelove @ Internet Movie Database. Kavet : 15 Du 25.

[6] (de) Lec'hienn Ayla Suzan Yöndel. Kavet : 15 Du 25.

[7] (fr) Les cendres de Tomi Ungerer partagées entre Strasbourg et l'Irlande @ Dernières Nouvelles d'alsace, 12/02/2019. Kavet : 15 Du 25.

[8] (en) Find a Grave. Kavet : 15 Du 25.

[9] Ur film tresadennoù-bev zo bet sevenet e 2007 gant Hayo Freitag ; gwelit IMDb.

[10] Skrivet gant Jeff Brown.

[11] rzhonegoù dastumet gant William Rossa Cole.

[AH-12] 12,0 ha^12,1 A-gevret gant André Hodeir.

[13] Skrivet gant William Rossa Cole.

[14] Fablenn azasaet gant Jean Showalter.

[15] Skrid gant Barbara Hazen.

[WC-16] 16,0 ^16,1 ha^16,2 A-gevret gant William Cole.

[17] Dastumad istorioù berr azasaet gant meur a skrivagner.

[18] Kentel saoznek savet Timothy John eus al levr alamanek Das grosse Liederbuch (1975).

[19] Skrid gant Johanna Spyri.

[20] (en) Sexual Freedom Awards. Kavet : 15 Du 25.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]