Diforc'hioù etre adstummoù "Emgann Marathon"

Aller à la navigation Aller à la recherche
6 563 okted ouzhpennet ,  5 vloaz zo
Diverradenn ebet eus ar c'hemm
D (→‎Liammoù diavaez : All info is kept in Wikidata / removied deleted template, removed: {{Liamm PuB|id}} (3), {{Link GA|de}} (4) using AWB (10902))
 
== Abegoù an emgann ==
E
E [[511 BC]], gant skoazell [[Kleomenes Iañ]], roue Sparta, Ateniz a argasas Hippias, a oa [[tirant]] [[Aten]]<ref>Herodotos V,65</ref>. Abaoe tad Hippias, [[Peisistratos (Aten)|Peisistratos]], e oa bet an tiegezh-se e penn ar geoded, da lâret eo e-pad 36 vloaz<ref>Herodotos V,65</ref> diwar an 50 vloaz tremenet. Tec’het a reas Hippias da [[Sardis]] da lez ar [[satrap]] persat tostañ, [[Artafernes]], hag e prometas sujidigezh Aten d’ar [[Impalaeriezh persat|Bersed]] gant ma vefe lakaet en he fenn en-dro. Pa c’houlennas Ateniz e vije kaset kuit e lavaras ar satrap dezhe e tlefent e lakaat e penn o c’heoded en-dro. Abalamour d’ar respont-se e soñje Ateniz e oa digor ar brezel gant ar Bersed hag 20 lestr sikour a gasjont da geodedoù Ionia pa’n em savjont a-enep an impalaeriezh persat e-doug [[Emsavadeg Ionia]] ([[-499]]–[[-494]]).<ref>Herodotos V,96</ref> Moarvat e oa tec’het Hippias da lez ar roue [[Darius Veur]] da vare an emsavadeg-se.
fin ar VIvet hapenn-kentañ ar V<sup>vet</sup>
kantved kent J-K e oa staliet ar c'hresianed war meur a dachenn war
bord ar mor Kreizdouar. Afer o doe ouzh ur bobl oc'h en em ledañ
buan, Implaeriezh ar bersed, renet gant Darius I<sup>añ</sup>.
Ar c'hresianed a oa en amzer-se ar bobl amezeg nemetañ 'oa ket suj
da Bersia, kuit Azia vihan. E [[511 BC]], gant skoazell [[Kleomenes Iañ]], roue Sparta, Ateniz a argasas Hippias, a oa [[tirant]] [[Aten]]<ref>Herodotos V,65</ref>. Abaoe tad Hippias, [[Peisistratos (Aten)|Peisistratos]], e oa bet an tiegezh-se e penn ar geoded, da lâret eo e-pad 36 vloaz<ref>Herodotos V,65</ref> diwar an 50 vloaz tremenet. Tec’het a reas Hippias da [[Sardis]] da lez ar [[satrap]] persat tostañ, [[Artafernes]], hag e prometas sujidigezh Aten d’ar [[Impalaeriezh persat|Bersed]] gant ma vefe lakaet en he fenn en-dro. Pa c’houlennas Ateniz e vije kaset kuit e lavaras ar satrap dezhe e tlefent e lakaat e penn o c’heoded en-dro. Abalamour d’ar respont-se e soñje Ateniz e oa digor ar brezel gant ar Bersed hag 20 lestr sikour a gasjont (5 all a voe kaset gant Eretria) da geodedoù Ionia pa’n em savjont a-enep an impalaeriezh persat e-doug [[Emsavadeg Ionia]] ([[-499]]–[[-494]]).<ref>Herodotos V,96</ref> Moarvat e oa tec’het Hippias da lez ar roue [[Darius Veur]] da vare an emsavadeg-se.An ioniz a
lakaas tan e kêr Sardes. Ar bersed a zegouezhas, a c'hounezas a-enep
dezho hag a zistrujas porzh Milet e -494. Faezhet e voe an emsavidi. Ne c'halle ket an impalaeriezh persat disoñjal roll Aten hag Eretria. A-hend-all e oa un digarez brav evit astenn beli ar Bersed e Bro-Chres.
 
E -492 e kasas Darius e vab-kaer Mardonios davet
Kaset e oa bet sikour d’an emsavidi gant keoded [[Eretria]] ivez.
Bro C'hres gant 300 bag hag 20 000 soudard, met abalamour d'ur
c'horventenn e voe distrujet an holl listri. E -491 e kasas Darius
kannaded da bobloù Gresia o c'houlenn dezho sujidigezh, lod a
asantas met lod all evel Aten, Sparta ha Platea a nac'has hag a
lazhas ar gannaded. E miz Gwengolo -490 e treuzas 600 lestr warno 25
000 soudard war-droad ha 1 000 marc'heger renet gant Artapherne evit
an arme douar ha Datis ar mor Egea kemer a rejont Naxos, Delos hag
Eretri. Ha d'an 12 a viz Gwengolo -490 diwar kuzulioù Hippias, tyran
Aten a oa bet skarzhet, e tilestrjont war aod Marathon.
Ar pal a oa pellaat an hoplited diouzh o c'hêr.
 
Envel a reas ar c'hresianed ar brezelioù-se
Faezhet e voe an emsavidi. Ne c'halle ket an impalaeriezh persat disoñjal roll Aten hag Eretria. A-hend-all e oa un digarez brav evit astenn beli ar Bersed e Bro-Chres.
ar brezelioù medek dre ma fazijont etre ar bersed hag ar veded, pobl
all deuet eus Iran.
 
== An armeoù ==
 
=== Arme pers ===
Arme
pers ne oa ket aozet, soudarded gant orinoù disheñvel e oant, ket mennet-tre, gant yezhoù disheñvel, ha divoaz d'en em gannañ
asamblez. Akipet skañv e oant, skoedoù aozhil, spegoù pe gwaregoù.
En o c'hichen e oa an divarvelien, begenn an arme. 10 000 e oant, pa' varve unan e veze erlec'hiet war-eeun. Lugerniñ a raent gant o dilhad kinklet, gant o zro-c'houzougioù aour, hag o binvioù a-bep-seurt.
 
=== Arme gresian ===
An hoplited a oa soudarded akipet kreñv. Un tokarn, ur skoed kroc'hen
ha lavnennoù, un harnez, garwiskoù ha brec'hioù arema brenent evit en em o gwareziñ. Armet e oant gant ur c'hleze hag ur goaf hir. O gwiskamant a boueze 20 Kg en holl. Aozet e oant hervez stumm ar bezen. Skoaz ouzh skoaz, produiñ a raent un energiezh sinetek bras ha lakae o enebourien da gouezhañ. Gwan e oa war an eskell ha diaes da embregiñ, setu ar gavaliri a lakae anezho diaes-kenañ.
 
== Deroù an emgann ==
A-fed strategiezh, ar vagistrated a oa rannet etre 5 ha 5. A-benn ar fin, Miltiad a gendrec'has anezho da vrezeliñ ar buanañ ar gwellañ. Miltiad gant 9 000 hoplit atenian ha 1 000 hoplit eus Platea az eas war aod Marathon d'o zro. Sparta na c'helle ket kas soudarded peogwir e oa o lidañ ar ''Karneia'' ar pezh a c'houlenne un drevez. An div arme a chomas difiñv e-pad 5 devezh, ar pezh a mat evit Aten rak
tostoc'h e oa neuze donedigezh al lakonianiz. Ne felle ket d'an hoplited brezeliñ a-enep d'ur gavaliri, har ar bersed o doa un tamm aon rak an hoplited.
 
D'ar 17 a viz Gwengolo, e pignas ar gavaliri hag ul lodenn eus ar
soudarded war al listri evit mont davet porzh Aten ha lakaat o c'hrabanoù war Aten dre ar mor e-pad ma vefe arme Aten o vrezeliñ. Ar c'hresianed n'o doe ket an dibab, dav e oa dezho trec'hiñ buan ar bersed e Marathon evit distreiñ en Aten. Miltiade, evit bezañ bet oc'h ober brezel ganto pa'oa tyran Chersonez, a anaveze gwander enebourien. 
 
== Dibunadur an emgann ==
E
penn-kentañ ar brezel e oa dispartiet an div arme eus 1 500m,
Miltiade en doa dibabet astenn linenn ar soudarded ha kreñvaat an
eskell evit enkelc'hiañ an arme all 'lec'h ma 'oa begenn an arme
enep, er c'hreiz e oa 4 renkennad ha war ar c'hostezioù e oa 8
renkennad. Eskell ar bezen a oa gwarezet gant koad pilet eus an tu
kleiz ha gant ar gwernioù eus an tu dehou. Ur wech prest al linenn
hoplite e lavaras Miltiade un urzh: « d'an argad »,
war-raok ez eas ar bezen neuze en ur huchal he youerezh ha tro an
200m diwezhañ ez eas buanoc'h evit chom hep bezañ esposet re bell
ouzh ar waregerien. Stokadenn an hoplited ouzh ar bersed a voe
gwastus. Eskell ar bezen a rannas buan-tre ar soudarded enep a dec'h
kuit betek al listri. Ar c'hreiz kompozet gant an Divarvelien a
stourmas mat hag a sankas zoken an hoplited betek ma 'teufe eskell ar
bezen da enkelc'hiañ ar c'hreiz enebour a gouezas aes. Ar
c'hresianed a grogas neuze da redek war-lerc'h ar bersed a chome evit
o lazhañ. Souarded pers 'zo az eas e-barzh ar gwernioù lec'h ma
'voent beuzet. A-benn ar fin e voe paket 7 lestr pers, a lazhet 6 400
pers hep kontañ ar re beuzet. Eus an tu all eo marvet 192 atenian,
11 platean ha Callimaque. Kerkent hag echu an emgann-se e kasas
Miltiade ur c'hannad anvet Philippides da Aten evit kelaouiñ anezho
deus an trec'hadenn-se hag evit lakaat anezho da ziwall ouzh ar
bersed o tont war-vor. Hervez ar vojenn e redas Philippides 42 Km e 4
eurvezh hag e varvas kerkent a kaset ar c'hannad:
''«Nenikamen»
da
lâret eo'':
''«Trec'h
omp bet»''.
Hoplited kreiz ar bezen o doa kollet ar muiañ a soudarded a rankas
chom e-pad ma 'z eas al lodenn all eus an hoplited davet Aten evit
klask bezañ primoc'h eget ar bersed. Ar bersed a c'hortoze
trubarderezh eus perzh partizaned Hippias, met un 10 eurvezh bennak o
doa ezhomm evit tizhout porzh Aten. Goude bezañ bet lakaet tizh ec'h
erruas Miltiade gant e Hoplited en Aten 3 eurvezh a-raok ar bersed.
An enebourien a anzavas o doa kollet an emgann-se. Echuet e oa ar
brezel medek kentañ.
 
== Tregern ar brezel ==
Trec'h
an hoplited war ar bersed a ziskouezas efedusted an ensavadurioù
nevez hag unvaniezh an hoplited. Trec'hadenn an demokratiezh e oa rak
Hippias an tyran a rankas distreiñ gant ar bersed. Diwar an
trec'hadenn-se e teuas war-wel demokratiezh ar Marathonomaked
(trec'herien Marathon). Evit ne vefe ket lakaet diaes adarre Aten
gant ar bersed hag ar fenisianed e tivizas Themistokl implijout
arc'hant mengleuz Laurion (2,5 tonenn) evit sevel un arme-vor enni
200 lestr. Aten a deuas da vezañ ur rouanez war-vor. Diwar ar
brezelioù medek e lakaas e plas un impalaeriezh war ar c'hêrioù
amezeg en ur vont e penn kevread Delos e -472. An trec'hadennoù
pers, kemer perzh ar c'hresianed all ha dreist-holl ar blateaned a
voe skarzhet eus an eñvorenn hollek. Un
enor a voe roet da soudarded Marathon marvet e-pad ar brezel, douaret
e voent e lec'h ma 'varvjont ha ket e e bered ar prierezh.
 
Evit
ar bersed e oa nemetken un dilestradeg c'hwitet peogwir e oant deuet
a-benn da sujañ inizi ar mor Egea. Kilstourm Darius a voe lakaat e
plas un ergerzhadeg all, met un emsavadeg renet gant ar satrap
Aryandes e bro Ejipt a zaleas anezhañ ha mervel a reas e -486.
 
Eñvor
Philippides hag an hoplited o doa tizhet Aten a zo a orin eus ar
marathon modern
 
== Notennoù ==
29

modifications

Lañser merdeiñ