Darvoudoù 2008 e Tibet

Eus Wikipedia
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Livet eo e melen al lec'hioù ma vev tud a orin Tibetan

E miz Meurzh 2008, da vare deiz-ha-bloaz emsavadeg Tibet a-enep Sina e 1959, ez eus bet manifestadegoù Tibetiz e Lhasa a-enep d'ar galloud sinaat kreiz. Degas a reont da soñj eus taolioù-dispac'h grevus 1989 a oa bet mouget en un doare garv. C'hoarvezout a rae un nebeud mizioù kent c'hoarioù olimpek hañv 2008. Ar manifestadegoù, loc'het gant menec'h voudaat, en em ledas er peurrest eus Tibet, en Amdo ha Kham zoken. Kresket o doa goude an 10 a viz Meurzh 2008, 49vet deiz-ha-bloaz emsavadeg Tibet a-enep politikerezh Sina e 1959.

Red an darvoudoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

An manifestadegoù kentañ e Lhasa[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

D'al Lun 10 a viz Meurzh, 300 pe 400 manac'h eus manati bras Drepung zo tremenet e straedoù Lhasa, da c'houlenn ma vefe dieubet ar venec'h toullbac'het e 2007, abalamour m'o doa adlivet mogerioù o manati e gwenn da lidañ prof medalenn aour ar C'hendalc'h d'an XIVvet dalai-lama]][1],[2]. E-pad an devezh kentañ-se ez eas ar venec'h da azezañ en unan eus straedoù bras kêr, dirak ur strollad polised a stanke an hent. Goude se en em zivodas ar sit-in. Da serr-noz en em vodas menec'h ha studierien e kreizkêr, e plasenn ar Barkhor, ha 6 pe 7 a oa harzet. A-benn diskouez e oant a-enep an harzadennoù nevez-se e vanifestas adarre en tu all d'un hanter viliad menec'h eus Drepung ha Sera antronoz. Divodet e oant gant ar bolised ha parasoudarded eus Polis Armet ar Bobl gant greunadennoù lakrimogen[3]. Hervez gouarnamant Tibet en harlu e tarzhas manifestadegoù all e tri manati all, en o zouez unan eus proviñs Qinghai. D'ar Meurzh en deus kadarnaet un dileuriad eus maodiern sinaat an aferioù estren e oa bet manifestadegoù « er-maez al lezenn hag a c'hourdrouz stabilded ar gevredigezh » e Lhasa. D'ar Merc'her 12 a viz Meurzh ez eas tennoc'h an traoù pa redas ar vrud o doa klasket daou vanac'h eus Drepung en em lazhañ. En India e oa serret, d'ar Yaou 13 a viz Meurzh, ur c'hant Tibetad en harlu bennak a oa o kerzhet etrezek Tibet evit manifestiñ a-enep an doare ma klaske Sinaiz mougañ an eneberezh[4].

En em ledañ a ra ar manifestadegoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

D'ar 14 e washaas an traoù da vat hag en em ledas an darvoudoù e lec'hioù all poblet gant Tibetiz. Mouget e oa an taolioù-dispac'h en un doare feuls. Lazhet e oa tud ha serret e oa Tibet d'an estrañjourien. Keulfe a oa lakaet ivez e Tibet. E miz Ebrel 2008 e oa kondaonet 17 manifester harzet gant ar polis sinaat e tribunal pobl Lhasa. Roet e oa dezho kastizoù a yae eus tri bloaz prizon betek an toull-bac'h buhez-pad abalamour d'o roll e "taolioù-dispac'h" Lhasa e miz Meurzh[5][6]. D'ar 14 e tarzhas taolioù-dispac'h feuls e Lhasa, ar re washañ a oa bet abaoe degadoù a vloavezhioù[7][8][9]. Kregiñ a reas ar c'hentañ feulsterioù evit beure e-tal Manati Ramoche. Stlapet e vije bet mein ouzh nerzhioù surentez hervez ar mamennoù ofisiel, hag e vije bet skoet daou vanac'h gant ar polis hervez ar vrud a red e Lhasa. Tarzhet o deus an taolioù-dispac'h e deroù an endervezh gant un nebeud degadoù tud, lod anezhe a huche hag a daole mein ouzh stalioù ar Sinaiz ha war an taksioù, a vez bleinet gant Haned e Lhassa peurvuiañ. En em ledañ a reas an taol-dispac'h buan er straedoù e-lec'h m'emañ ar stalioù. En em vodañ a reas an engroez, spontanément war a seblant. Gwastet o deus ar stalioù na oant ket da Dibetiz, ha strevet o deus ar marc'hadourezh er straedoù kent plantañ an tan enno. Diskouezet e oa ar stalioù a oa Tibetiz perc'henn warne gant mouchouerioù gwenn hengounel skoulmet war o zalbenn. Chomet int dibistik evel se. Lod eus ar vanifesterien a huche « Bevet an dalaï-lama ! » ha « Tibet dizalc'h ! ». Sinaiz en o unan a dremene eno war droad pe en o c'harbed a oa meinataet pe redet war o lerc'h gant ar vanifesterien. Lod eus ar re-se a vije bet armet gant kountilli ha bizhier hervez ar mammennoù sinaat[10]. Taget e veze dreist-holl an Haned hag an Huied. Hervez ar mammennoù ofisiel e vije bet lazhet 13 den da-heul an taol-dispac'h, al lodenn vrasañ anezhe bet devet en tangwallioù. E-doug eurvezhioù e vije chomet an nerzhioù surentez hep ober netra.

Evit doare ar riskloù politikel spurmantet m'o dije taget ar vanifesterien diouzhtu o dije miret oute a ober un dra bennak e-pad ur prantad[11][12][13].

Radio Free Asia[14] a lavar o dije tennet ar bolised hag izili an nerzhioù surentez « ouzh ar vanifesterien enepsina pa oa ar re-se o vountañ an tan e gweturioù hag oc'h aloubiñ ar straedoù», bilañs an devezh a vefe ur c'hantad a dud varv[15] tra ma lavar an ajañs kazetennerezh Xinhua[16] ne oa ket armet an nerzhioù surentez hervez gouarnamant ar rannvro emren da vare taolioù-dispac'h ar 14 e Lhassa, e vije bet devet an dud en bev pe kountelataet, hag e vije bilañs an 22 a viz Meurzh : marv 18 sivil hag un ofisour polis e-pad taolioù-dispac'h ar 14 e Lhasa. Ouzhpenn e vije bet gloazet 241 ofiser polis, en o zouez 23 hag a vije en ur stad arvarus c'hoazh, hag un all lazhet gant an engroez, 382 sivil gloazet, 58 gloazet-fall en o zouez. An ajañs Xinhua a skriv ivez e vije bet plantet an tan, hervez gouarnamant ar rannvro, e seizh skol, pemp ospital, 120 ti, 84 c'harbed, hag e vije bet gwastet 908 stal. Istim a a reont e vije bet kollet ouzhpenn 244 milion yuan (war-dro 34,59 milion dollars)[17][18].

Testoù o deus lavaret e oa evezhiet holl straedoù Lhasa gant ar bolised, nerzhioù Polis armet ar bobl ha gant an arme[19]. Menegiñ a reer manifestadegoù garv divodet gant tennoù an nerzhioù surentez er Gansu, ul lodenn eus ar broviñs tibetat kozh anvet Amdo[20].

Gouarnamant Tibet en harlu a zisklêrias e oa « prederiet-kenañ » gant ar c'heleier « a zeue eus tri rannvro an Tibet hag a lavare e oa bet lazhet tud au hasard, tud gloazet hag harzet miliadoù Tibetiz a oa o vanifesstiñ en un doare habask a-enep politikerezh Sina ». Penn gouarnamant Rannvro Emren Tibet, Qiangba Puncog, a lavare "n'hon eus ket tennet war ar vanifesterien", ha tamall a rae ouzh « santier » disrannour an dalaï-lama da vezañ a-dreñv ar reuz[21]. Resissat a ray d'ar 17 a viz Meurzh : « Ne oa bet na douget nag implijet armoù distruj gant tud ar servijoù surentez e-doug taolioù-dispac'h Lhasa ». Nac'hañ a reas an dalaï-lama kement kiriegezh en darvoudoù ha disklêriañ e tiskoueze ar manifestadegoù-se « droug kreñv » Tibetiz ouzh ar galloud sinaat[22].

An Unaniezh europat a embannas neuze e oa prederiet hag an Ti gwenn a c'halvas ar galloud sinaat da « zoujañ da sevenadur Tibet »[23].

D'ar sadorn 15 a viz Meurzh, poz d'ar greizenn tibetat evit gwirioù mab-den hag an demokratiezh, miliadoù manifesterien en em vodas adarre er vro-se tost da vanati Labrang[24]. Touristed estren o deus lavaret e oa tankoù ha kirri eus an arme sinaat e Lhasa[25]. Lakaet e oa kreiz istorel ar gêr dindan keulfe, difennet e oa ar rannvro emren d'an douristed ha paouez a reas Sinaiz da reiñ tremenoù-hent ispisial ret evit beajiñ e Rannvro Emren Tibet, ar pezh a vire ouzh ar mediaioù estren da dizhout ar vro[26]. Goulenn a reas ar 14vetdalai-lama digant sina « Paouez a implijout an nerzh », « respont d'an droug zo en des Tibetiz o kaozeal gante » ha digant Dibetiz « chom hzp ober gant ar feulster »[27]. E-pad an dibenn sizhun e tarzhas manifestadegoù a-enep Sina er gêrbenn. E Xiahe, e proviiñs Gansu, e voe manifestadegoù d'ar Gwener ha d'ar Sadorn en-dro da manati bras Labrang, miliadoù menec'h a vanifeste en ur huchal « Tibet dieub ! » ha « Lezit an dalai-lama da zistreiñ en Tibet ! ». Hervez Kate Saunders, e penn an International Campaign for Tibet, « Manifestaadegoù zo bet d'ar sul e kêr Ngawa (er Sichuan) ha lazhet ez eus eizh den ». Prometet en deus ar gouarnamant lec'hel « da zisklêriañ ur brezel eus ar bobl da stourm ouzh an disrannouriezh ha da zispakañ dremm vil an dalai-lama hag e strollad », roet en deus ivez un ultimatum d'ar vanifesterien o c'houlenn digante en em zaskoriñ a-raok al lun da noz[28].

Notennoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]

  1. "Au Tibet, des moines ont défié le régime chinois au cœur de Lhassa" gant Bruno Philip
  2. "La semaine qui ébranla le Tibet", Bruno Philip
  3. "Au Tibet, des moines ont défié le régime chinois au coeur de Lhassa"
  4. "La semaine qui ébranla le Tibet"
  5. La presse canadienne, 29/04/2008
  6. "Emeutes à Lhasa, première condamnations", AFP, 29/04/2008
  7. "Trashing the Beijing Road", The Economist, 19 a viz Meurzh 2008
  8. "Jours d’émeutes à Lhassa", The Economist, 19/03/2008
  9. Teulfilm CCTV9 taolioù-dispac'h e Lhasa, CCTV-9, 21 a viz Meurzh 2008
  10. "Tibet : 183 émeutiers se rendent à la police, les témoignages sont macabres" Chine Information
  11. "Trashing the Beijing Road", The Economist, 19 a viz Meurzh 2008
  12. "Jours d’émeutes à Lhassa", The Economist, 19/03/2008
  13. "Documentaire CCTV9 émeutes à Lhassa, CCTV-9, 21/03/2008
  14. Radio eus ar gouarnamant amerikan, savet e 1950 gant ar CIA hag arc'hantaet hiziv gant Kendalc'h ar Stadoù-Unanet
  15. "China Clamps Down on Tibetan Protests As Many Deaths, Injuries Reported", Radio Free Asia, 14/03/2008
  16. Xinhua
  17. bilan par Xinhua
  18. "18 civils et un officier de police tués par les émeutiers à Lhasa, Xinhua, 22/03/2008
  19. "révolte au Tibet", Le monde
  20. "Tibet: Guns shots fired as thousands of Tibetans hold fresh protest in Amdo Labrang" Phayul.com, 14 a viz Meurzh 2008
  21. [http://www.french.xinhuanet.com/french/2008-03/15/content_596987.htm "Nous n'avons pas ouvert le feu"], Xinhua, 15 a viz Meurzh 2008
  22. "Pékin aux prises avec une révolte au Tibet", Le Monde, 15 a viz Meurzh 2008
  23. "révolte au Tibet", Le monde
  24. Fresh protest in Amdo Labrang, Phayul.com, 15 a viz Meurzh 2008
  25. Des chars dans les rues de Lhassa, selon des visiteurs étrangers Le Point, 15 a viz Meurzh 2008
  26. "révolte au Tibet" Le monde
  27. "The Dalai Lama expresses deep concern amidst growing unrest in Tibet", Phayul.com, 14 a viz Meurzh 2008
  28. "Agitation antichinoise a débordé Lhassa" Le Monde, 17 a viz Meurzh 2008