Kosmos

E prederouriezh Hellaz an Henamzer ez eo ar c'hosmos un termen hag a dalvez evit ar bed urzhiet ha kempoell e-lec'h ar c'haos.

Ar c'hosmos a denn da gentañ-penn d'an oabl steredennet hag urzhiet, ar steredegoù. Ar prederour Pythagoras a implijas ar ger kosmos evit ar wech kentañ. Dont a ra ar ger-mañ eus an henc'hresianeg : κόσμος, a dalvez dreist-holl an urzh, ha latinekaet e voe da c'houde evel kosmos. Implijet e oa bet ar ger da gentañ evit deskrivañ urzh hag aozadur an hollved.

E-touez ar brederourien henc'hresian, an termen κόσμος a laka soñjal en ur bed kloz, er c'hontrol d'ar c'haos. Evel-se, evit Sokrates : "Hervez ar Pitagoreaned desket, Callicles, an neñv hag an douar, an doueed hag an dud a zo stag an eil ouzh egile gant ur gumuniezh a vignoniezh hag a emglev, a furnez hag a reizhded. Setu perak, e vez graet kosmos eus an hollved-mañ, da lavarout eo urzh, ha n'eo ket dizurzh pe reuz" (Platon, Gorgias, 507 e - 508 a.).

Kengreiz e oa an hollved neuze, gant gwiskadoù disheñvel. Ar brederourien gozh a lakae kemm etre stered stag ha stered o vale ; n'o deus ket implijet ar meizad planedennoù. An oabl uhel, an neñvoù, a yae d'ober an eizhvet gwiskad eus an egor neñvel, hag en tu all dezhañ edo an empyrios.

• 
  Mappa mundi T-O brazc'hraet e-barzh seizh kelc'h an hollved, kelc'hiet gant pevar ael kornek, pep hini o tougen un drompilh. Anvet eo ar c'helc'hioù, adalek an diavaez : Sadorn, Yaou, Meurzh, Heol, Gwener, Merc'her, ha Loar (XIvet kantved, Beda Venerabilis, The Bodleian Libraries, Oxford)
• 
  Skeudenn gosmologel da ziskouez an aeled o treiñ kranked evit lakaat ar sferennoù oabl da dreiñ, XIVvet kantved (Dornskrid er British Library)

Heolgreizelouriezh

Nicolas Copernicus, en deus displeget teorienn an Heol e-kreiz an Hollved (livadur gant Jan Matejko : Ar steredoniour Kopernik pe Kaozeadennoù gant Doue, 1872).

Dilezet e voe mennozh ar c'hosmos gant ar brederourien eus ar XVIvet kantved. Emdreiñ a reas ar brederouriezh war-zu ur meizad liammet ouzh an evezhiadennoù skiantel. Dispac'h Kopernik, anvet ivez Kopernikouriezh, anvet diwar anv Nicolaus Copernicus, a voe degaset gant embannadur e oberenn De revolutionibus orbium cœlestium e 1543. Ar sell-se war ar bed a dreuzfurmas ar skeudennadur douaroniel : heolgreizek (kreiz tro-dro d'an heol) e oa ar bed. Ar bed, hag a oa serr gwechall, "kosmos" bevennet, a zeuas neuze da vezañ un hollved didermen.

Gwelet ivez

Porched Prederouriezh

• C'haos
• Theogonia
• Alexander von Humboldt
• Kosmologiezh