Hibrid
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
E bevoniezh, un hibrid a zo un organeg (loen pe blantenn) a zeu eus kroazamant daou organeg eus isspesadoù, spesadoù pe genadoù disheñvel, dre ar gouennadur sekset. Ar sujed en deus perzhioù genetek eus an daou gar en e gelligoù.
An hibridadur a vez naturel peurliesañ, met gallout a ra bezañ devoudet gant an uniadur somatek hag a zo un teknik eus an ijinerezh genetek.
An hibridadur a c'hall engehentañ un hibrid frouezhus pe un hibrid difrouezhus.
Izolet e vez ar spesadoù loened diouzh an hibridadur gant mogerioù kreñv : diforc'hioù fiziologel ha genetek, prantadoù amzer frouezhusted disheñvel, emzalc'hioù ha sinoù engehentañ disheñvel, distaol fiziologel ar spergelligoù pe ar grouell o tiorren. Lod a zo a-raok ar speriadur, lod all goude. Evit ar pezh a sell ouzh ar plant, mogerioù a zo ivez : prantadoù bleuñviñ disheñvel, vektorioù pollen disheñvel, gaonac'hder somatoplastek, frammadur ar c'hromozomoù, hag all. Un nebeud loened ha kalz plant a zeu eus ar spesata dre hibridadur avat, evel ar gwinizh.
An hibridadurioù niverus graet gant an dud a vez alies kroazamant ur spesad gouez gant unan doñv : el liorzhouriezh hag er gouniderezh ez eus bet produet hibridoù talvoudus frouezh, bleuñv, louzeier liorzh, gwez ; gouennoù nevez loened doñv ha loened-ti a zo bet krouet ivez, gant unan gouez hag unan doñv (beefalo, ki-bleiz) pe etre loened doñv (zoken ma n'int ket hibridoù stricto sensu).
Petra n'eo ket un hibrid
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]Arabat droukveskañ an hibrid gant :
- an hiron hag a zo un den hag a zeu eus kroazamant daou zen eus ar memes spesad met eus div ouenn disheñvel,
- ar chimerenn hag a zo un organeg (plant pe loen) gant kelligoù hag a zeu eus daou zigot disheñvel.[1]
Gerdarzh
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]Dont a ra ar ger « hibrid » eus al latin « ibrida » hag a rae dave da frouezh ur pemoc'h gouez hag ur wiz, ha dre vras pep sujed gant gwad mesket.
Hibridoù denel
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]Er genad homo ez eus bet hibridadurioù er ragistor, da skouer etre homo sapiens ha den Neandertal 40 000 bloaz zo. N'eus ket hibridadurioù ken peogwir n'eus nemet ur spesad denel ken war an Douar : Homo sapiens.
Hibridadur ar plant
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]
Gallout a reer krouiñ hibridoù o kontrolliñ an pollinadur. Kerkent hag an XIXvet kantved e voe graet speriadurioù artifisiel gant ar gwini hag ar roz. Diaraogerien war an dachenn-se e voe al louzawour tchek Gregor Mendel, ha war-lerc'h ar Stadunanad Luther Burbank hag ar gounezoniour rusian Ivan Mitchourin.
Ur merker genetek a vez implijet hiziv evit gounit an hadegi grataus hepken. Da skouer, evit kaout gouennoù avaloù nevez e kroazer div ouenn avaloù gant perzhioù anavezet ha dedennus. Hadañ a reer spluz ar frouezh gounezet. Gouzout a oarer n'eus nemet 1/8 eus an hadegi gant an allel a zo klask warno (liv, mirerezh, bec'h sukr, etc). Evit dibab ha mirout an hadegi-se hepken e reer un test genetek war un delienn kerkent hag ar bloaz kentañ. Ma'z eus re a etilen e vez tennet an hadeg (rak ne vo ket miret mat ar frouezh). Evel-se e chom an dibaberien nemet gant an hadegi a dalvoudegezh.
Skrivet e vez anv an hibridoù plant gant arouezenn al lieskementiñ « × » lakaet a-raok an anv, hervez ar patrom-mañ :
- hibrid etre daou c'henad : « ×Genadnevez »
- hibrid etre daou spesad eus ar memes genad : « Genad ×spesadnevez »
- hibrid etre daou spesad eus genadoù disheñvel : « ×Genadnevez spesadnevez »
Hibridadur al loened
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]Stank a-walc'h eo an hibridadurioù e-touez loened zo, da skouer al lepidoptera, met ne roont ket spesadoù nevez peurliesañ. Mennegomp ur skouer spesata (krouidigezh ur spesad nevez) dre hibridadur naturel : ar golvan-Italia (Passer italiae) hag a zo hibrid stabil ar golvan tiez (P. domesticus) hag ar golvan-Spagn (P. hispaniolensis).
An hibridoù ne zougont ket anvioù resis peurliesañ. Evit bronnegoù zo hag al laboused ti avat, ez eus bet krouet anvioù a-wechoù evito (e galleg, saozneg pe brezhoneg amañ dindan) :
× azen 
.| anvioù e galleg | Leonez
|
Tigrez
|
Jagoar
|
Loupard
|
| Leon
|
— | Ligre | Liguar | Liard |
| Tigr
|
Tigron | — | Tiguar | Tigard |
| Jagoar
|
Jaglion | Jaguatigre | — | Jagulep |
| Loupard
|
Léopon | Léotig | Lépjag | — |
- Felidae all
- li-tigron : leon × tigron (parez)
- liligre : leon × ligrez
- tiligre : tigr × ligr
- pumapard : puma × loupard
- ocema : oselot × puma
- caraval : karakal × serval (parez)
- servikal : serval × karakal (parez)
- safari : kazh doñv × kazh Geoffroy
- savannah : kazh doñv × serval
- bengal : kazh doñv × kazh loupard
- chausie : kazh doñv × kazh-gwern
- Kieged :
- dogxim : ki x louarn ar pampa (parez)[2]
- Ovis
- Bovinae
- beefalo : buoc'h × bizon
- cattalo : tarv × bizon (parez)
- dzo : buoc'h (pe tarv) × yak
- zopiok (par) pe zoom (parez) : zebu × yak
- yakalo : yak × bizon Amerika
- bizon Europa a vefe un hibrid eus bizon ar steppoù hag ar gourejen
- bizon hibrid : bizon Amerika × bizon Europa
- kalch : antilopenn-eland × buoc'h
- antilopenn-eland × koudou bras
- Bronnegoù all
- cama : lama (parez) × dremedal (par)
- chinchilla ti : Chinchilla lost hir × Chinchilla lost berr
- cochonglier (pe sanglochon) : gwiz ouez × tourc'h
- ki-bleiz : kiez × bleiz
- coydog : koiot × ki
- coyloup pe coywolf (a vefe "koibleiz" e brezhoneg) : koiot × bleiz gris
- jackal dog : chakal × ki
- hamster hibrid : hamster rus × hamster Campbell
- léporide : gad × lapin
- pudask × fured
- vizon × pudask
- vizon hibrid : vizon Amerika × vizon Europa
- marlot : oselot (parez) × margay
- grizarzh[3] : arzh gwenn × grizzli
- grizzli × arzh du
- arzh du Azia × arzh lippu
- siabon : gibbon × siamang
- Hylobates lar × Hylobates agilis
- orangoutan Borneo × orangoutan Sumatra
- hibridoù liesseurt lemureged
- bonozé : chimpanze (parez) × bonobo
- ar "koolakamba" a vefe un hibrid etre gorilhez plaenoù ar C'hornôg hag ar chimpanze
- turkoman : kañval Baktria × dremedal
- huarizo : alpaga × lama
- whalphin : falsskoazog × delfin c'hwezher
- narluga : narval × belouga[4],[5]
- balum glas × balum an hanternoz
- olifant Afrika × olifant Azia : un degouezh anavezet e bac'hidigezh, Motty
- meur a hibrid macropodidae
- Loened all
- karpenn koï/karpenn × pesk-aour
- kaketou hibrid: Nymphicus hollandicus × kaketou galah
- coquard : fazan Kolchied × yar (Bankiva)
- fazan hibrid : fazan-Amherst × fazan livet
- mulard : houad Barbaria × houad
- mulet : seran × pabor kanaber pe forzh peseurt fringillidae all (pint, beufig, lineg…)
- rackelhahn : skilgog meur × skilgog du
- gweronell Blasius : gweronell gribennek × gweronell varellek
- ar golvan-Japan hag an durzhunell diez a zeu ivez eus hibridadurioù niverus spesadoù gouez graet e-pad kantvedoù (Lonchura punctulata, Lonchura striata evit an eil ; turzhunell doñv, turzhunell durk, turzhunell ar c'hoadoù evit eben) a-benn krouiñ ar spesadoù tiez a anavezomp hiziv.
- rockaroni : mank-karreg × mank kuchenn aour[6]
- paun × klujar-Spagn
- paun × fazan
- paun × kilhog
- klujar-Spagn × fazan
- klujar-Spagn × kilhog
- dube roc'h × turzhunell
- Cyanocorax yncas × kegin c'hlas[7]
- rinkin hibrid : Carcharhinus limbatus × Carcharhinus albimarginatus
Krouidigezh hibridoù gant loened aet da get
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]Hibridadur faltazi
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]- cabbit : kazh x lapin.
Hibridoù er mojennoù
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]Miled hibrid a gaver e mojennoù Mab-den, evel ar Minotaor (den ha tarv), an dud-varc'h, ar sfinksed, Nefilim ar Bibl apokrifel.
Daveoù
[kemmañ | kemmañ ar vammenn]- ↑ 'Hybrids and Chimeras: A Consultation on the Ethical and Social Implications of Creating Human/Animal Embryos in Research' 2007, by the HFEA e The Embryo Project, Skol-veur Stad Arizona, 4 a viz Du 2014
- ↑ Qui est le dogxim, animal hybride unique au monde, qui inquiète les scientifiques? e Geo.fr, 2025-04-07
- ↑ Hervez Termofis, Ofis Publik ar Brezhoneg. Pizzly, prizzly pe grolar e galleg.
- ↑ (en) Hybridization between two high Arctic cetaceans confirmed by genomic analysis gant Eline D. Lorenzen, Paul Szpak, Mads Peter Heide-Jørgensen ha Michael V. Westbury, e Scientific Reports, levrenn9, nv 1 , 2019-06-20, (ISBN 2045-2322) lenn enlinenn, lennet d'an 2 a viz Gwengolo 2019, pajennoù 1–10.
- ↑ Un crâne insolite s’avère être celui de la progéniture d’une baleine béluga et d’un narval, 2019-08-08.
- ↑ Découvrez le Rockaroni, cet animal hybride rarissime qui bouscule l'évolution e Geo.fr, 2025-06-03
- ↑ Découverte remarquable au Texas d'un hybride entre deux espèces aux aires de répartition autrefois séparées, les Geais vert et bleu e Ornithomedia.com, 2025-09-15