Tomatez

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Tomatez
Bright red tomato and cross section02.jpg
Solanum lycopersicum
Rummatadur Cronquist
Riezad : Plant
Skourrad : Magnoliophyta
Kevrennad : Magnoliopsida
Urzhiad : Solanales
Kerentiad : Solanaceae
Genad : Solanum
Anv skiantel
Solanum lycoperiscum
L.
Ar pennad-mañ a denn d'ar
vevoniezh
AlphaHelixSection.svg Kantarell, Iduns kokbok.jpg Symbole-Zoo.png

An tomatez zo plant liorzh eus ar c’herentiad Solanaceae o devez frouezh debradus ruz o liv peurliesañ hag a implijer da legumaj. Tomatez a reer ivez eus ar frouezh-se a zebrer ent poazh pe ent kriz. Plant eus Kreiz ha Suamerika e oant da gentañ, ha dont a ra ar ger tomatez eus ur yezh indian eus Mec’hiko, an nahouatleg.[1]


Istor[kemmañ]

Moarvat e kreske an tomatez da gentañ e Perou. En em ledet e oant goude-se e Suamerika. Kavout a reer c’hoazh spesadoù gouez anezho a gresk e Perou. E Mec'hiko eo e voent gounezet da gentañ war a seblant.

Pa voe trevadennet Suamerika gant Spagnoled, e voe degaset an tomatez ganto da Europa. Ar meneg kentañ a gaver anezho e skridoù Europa a oa en ul levr skrivet gant an Italian Pietro Andrea Mattioli, e 1544. Gantañ e oant anvet pomi d’oro, « avaloù aour ». Er XVIvet hag er XVIIvet kantved e krede tud zo en Europa e oa pistrius an tomatez ha ne oant ket mat da zebriñ. Tamm-ha-tamm avat en em ledas ar boaz da c’hounit ha da zebriñ anezho, e Spagn da gentañ hag e broioù all goude.[2]

Eus Europa moarvat e voe degaset an tomatez da Norzhamerika. Thomas Jefferson, trede prezidant ar Stadoù Unanet, a reas kalz evit brudañ en e vro an tomatez en doa tañvaet en Europa.

A bep seurt livioù a c’hell bezañ gant an tomatez. Ar re velen a voe anavezet da gentañ en Europa. Alese an anv zo ganto en italianeg, pomodoro, « aval aour ».

Gounezerezh[kemmañ]

Bremañ e vez debret tomatez er bed a-bezh. Hervez ar skiantourien e vijent boued yac’h, mat da stourm ouzh ar c'hrign-bev. Ha gounezet e vezont en ur bern broioù ivez, dindan tiez-gwer alies, evit ma kreskfent buanoc’h. Setu ar broioù ma c’hounezer ar muiañ anezho :


Bro Kementad gounezet
(milionoù a donennoù)
Banniel Sina Sina 20
Banniel ar Stadoù-Unanet Stadoù-Unanet 10
India India 8
Banniel Turkia Turkia 7
Egipt Egipt 7
Flag of Italy.svg Italia 6
Banniel Spagn Spagn 5
Flag of Brazil.svg Brazil 3
Banniel Iran Iran 3
Banniel Mec'hiko Mec'hiko 2

E Breizh e c’hounezer kalzig a domatez, daoust m’emaomp pell war-lerc’h. Un drederenn eus an tomatez gounezet er Stad C'hall a zeu eus Breizh. [3]

Lennegezh[kemmañ]

  • Fried Green Tomatoes at the Whistle Stop Cafe, Fannie Flagg, 1991

Sinema[kemmañ]

  • Fried Green Tomatoes, Jon Avnet, 1991

Festoù[kemmañ]

Notennoù[kemmañ]

  1. Ar ger nahouatlek tomatl zo aet da tomate e spagnoleg ha goude-se eo tremenet e yezhoù all Europa, gant stummoù heñvel peurvuiañ, war-bouez en italianeg. Un amprest gallek eo ar ger brezhonek.
  2. Diwezhat a-walc’h e teuas an tomatez da Vreizh moarvat, pa ne gaver ket ar ger er geriadurioù brezhonek a-raok hini Frañsez Vallée.
  3. Le Télégramme 10/04/2008

Liammoù diavaez[kemmañ]


Commons
Muioc'h a skeudennoù diwar-benn

a vo kavet e Kerandafar, ar sanailh ma vez klenket dafar ar Wikipedia.