Thüringen

Thüringen (Freistaat Thüringen)
Lec'hiadur
Ardamez ha banniel
Titouroù
Gorread	16 172,10 km²
Poblañs	2 312 870 (2006)
Stankted	143,02 annezad/km²
Pdk	45,994 md €
Pdk dre annezad	19 900 €
Politikerezh
Ministr-prezidant	Christine Lieberknecht, CDU
Landtag	CDU : 30, Die Linke : 27, SPD : 18, FDP : 7, Bündnis 90/Die Grünen : 6
Lec'hienn ofisiel	thueringen.de

Stad dieub Thüringen (alamaneg : Freistaat Thüringen) a zo unan eus ar 16 Land a ya d'ober Alamagn. E-kreiz ar vro emañ, hag Erfurt eo ar gêrbenn. 16 200 km² eo gorread al Land, ha 2,3 milion da annezad a zo ennañ.

Ti-gar Erfurt

Douaroniezh

E-kreiz Alamagn emañ Stad dieub Thüringen : etre al Länder da-heul :Saks-Izel, Saks-Anhalt, Saks, Bavaria ha Hessen. Stank eo ar c'hoadeier en Thüringen, ul land lesanvet kalon c'hlas Alamagn. Ar c'hoadeier-se agver dreist-holl e gwalarn al land, en Thüringer Wald. E norzh ar c'hoad-se e kaver un uhelgompezenn. Er gwalarn ez eus ul lodenn eus ar menezioù Harz. Torosadurioù menezioù all a gaver en Thüringen : Rhön, Dün, Kyffhäuser ha Hainich. Lodenn reter Thüringen a zo un uhelgompezenn. Ar Saale, an Ilm, ar Werra, an Unstrut hag ar Weibe Blanc eo ar stêrioù a gaver en Thüringen.

Aozadur an tiriad

Arondisamantoù (Landkreise) ha kêrioù-arondisamantoù (kreisfreie Städte)

17 arondisamant (Landkreise) Thüringen:

Niv.	Arondisamant	Pennlec'h	Plakenn varilh	Gorread (km²)	Annezidi (31 12 2007)	Stankter	Annezidi (31 12 2000)	Emdroadur
1	Altenburger Land	Altenburg	ABG	569,08	103.313	182	114.200	-9,53%
2	Eichsfeld	Heiligenstadt	EIC	939,82	107.924	115	114.109	-5,42%
3	Gotha	Gotha	GTH	935,59	141.405	151	148.527	-4,80%
4	Greiz	Greiz	GRZ	843,52	112.682	134	123.869	-9,03%
5	Hildburghausen	Hildburghausen	HBN	937,38	69.425	74	73.839	-5,98%
6	Ilm	Arnstadt	IK	843,30	114.445	136	121.806	-6,04%
7	Kyffhäuser	Sondershausen	KYF	1.035,13	85.362	82	94.343	-9,52%
8	Nordhausen	Nordhausen	NDH	710,91	91.762	129	98.609	-6,94%
9	Saale-Holzland	Eisenberg	SHK	816,99	88.935	109	93.929	-5,32%
10	Saale-Orla	Schleiz	SOK	1.148,41	90.910	79	98.592	-7,79%
11	Saalfeld-Rudolstadt	Saalfeld	SLF	1.034,58	121.542	117	132.885	-8,54%
12	Schmalkalden-Meiningen	Meiningen	SM	1.210,14	134.262	111	143.702	-6,57%
13	Sömmerda	Sömmerda	SÖM	804,17	75.257	94	81.204	-7,32%
14	Sonneberg	Sonneberg	SON	433,36	62.384	144	67.833	-8,03%
15	Unstrut-Hainich	Mühlhausen	UH	975,48	111.643	114	119.504	-6,58%
16	Wartburg	Bad Salzungen	WAK	1.304,84	135.058	104	144.677	-6,65%
17	Weimarer Land	Apolda	AP	803,03	86.568	108	91.443	-5,33%

Thüringen

6 kêr-arondisamant (kreisfreie Städte) Thüringen:

• Eisenach (EA)
• Erfurt (EF)
• Gera (G)
• Jena (J)
• Suhl (SHL)
• Weimar (WE)

Kêrioù

Kêrioù Thüringen
niv.	kêr	annezidi			distrig
		31 a viz Kerzu 1970	31 a viz Kerzu 2000	30 a viz Even 2005
1.	Erfurt	192.679	200.564	202.590	kêr dizalc'h
2.	Gera	106.841	112.835	104.737	kêr dizalc'h
3.	Jena	85.169	99.893	102.201	kêr dizalc'h
4.	Weimar	63.985	62.425	64.361	kêr dizalc'h
5.	Gotha	57.256	48.376	47.045	Gotha
6.	Eisenach	50.059	44.442	43.858	kêr dizalc'h
7.	Nordhausen	42.018	45.633	43.781	Nordhausen
8.	Suhl	28.177	48.025	43.202	kêr dizalc'h
9.	Altenburg	47.497	41.290	38.203	Altenburg
10.	Mühlhausen	46.135	38.695	37.480	Unstrut-Hainich
11.	Saalfeld	31.048	29.511	28.148	Saalfeld-Rudolstadt
12.	Ilmenau	19.634	27.176	26.713	Ilm
13.	Arnstadt	27.368	27.220	25.828	Ilm
14.	Rudolstadt	30.087	27.528	25.584	Saalfeld-Rudolstadt
15.	Apolda	29.754	25.899	24.684	Weimar
16.	Greiz	39.424	26.177	24.007	Greiz
17.	Sonneberg	29.811	24.837	23.928	Sonneberg
18.	Sondershausen	22.195	23.088	21.718	Kyffhäuser
19.	Meiningen	24.876	22.240	21.642	Schmalkalden-Meiningen
20.	Sömmerda	15.959	21.977	20.885	Sömmerda

Istor

Ragistor

Roudoù pobladur e Thüringen a gaver ken abred hag e 350 000 kent JK. Korf-eskern un homo sapiens (200 000 kent JK) a zo bet kavet e-kichen Weimar.

Roud kentañ an anv Thüringen

Anv Thüringen a zeu eus hini an Dhüringed a veze o chom eno e-tro an eil kantved. Tapet e voe gant ar Franked e-tro ar VI^vet kantved, hag ul landgraf (kontelezh) eus an Impalaeriezh santel roman german e voe azalek 1130.

Er Grennamzer

Gant marv Heinrich Raspe IV e 1247 ez eas familh konted Thüringen da netra. Goude ar brezel a hêrezh (1247-1264) e voe dizalc'h lodenn gornôg Thüringen dindan an anv Hessen. Ar peurrest eus Thüringen a voe perc'hennet gant konted Meissen, hag int eus familh Wettin. Dont a reas neuze da vezañ kreiz trede dukelezh Saks ha rouantelezh Saks. Pa voe rannet ar familh Wettin e daou skourr e 1485 e voe perc'hennet Thüringen gant an hini kentañ, ha tamm-ha-tamm e voe rannet e meur a stadig abalamour d'an hengoun sakson diazezet war rannañ an hêrezh hetre an hêred c'hourel. Graet e vez dukelezhioù sakson eus ar stadoù-se. Ar re bouezusañ a oa hini Saks-Weimar, Saks-Eisenach, Saks-Jena, Saks-Meiningen, Saks-Altenburg, Saks-Coburg ha Saks-Gotha.

An Disivoud

Da vare an Disivoud e teuas Thüringen da vezañ ur vro brotestant. E 1520 e voe diskaret ar gredenn gatolik : distrujet e voe ar manatioù ha skarzhet ar veleien. Dindan ren priñs-dilenner Mainz e oa distrig Eichsfeld ha katolik e chomas, evel kêr Erfurt ha tro-war-dro dezhi.

An XIX^vet kantved

Napoleonstein, monumant da zerc'hel soñj eus emgann Jena

Napoleon Iañ a adsavas an tiriad pa voe krouet kengevredad ar Roen e 1806. Kemmoù a voe degaset en-dro da vare Kendalc'h Vienna (1814-1815) pa voe krouet ar C'hengevredad german.

Kastell Friedenstein

An XX^vet kantved

E 1920 e voe kendeuzet ar stadoù-se en ur stad nemetken anvet Thüringen ha lakaet e voe Weimar da gêrbenn. Gant dileuridi Saks-Coburg e voe dibabet bezañ staget ouzh Bavaria. D'ar mare-se e oa dispac'hel an traoù e Thüringen. E miz Here 1923 e voe degemeret izili eus KPD e gouarnamant Thüringen. Fellout a rae dezho ma vefe aozet ur Republik kuzulioù, met ne badas ket ha flastret e voe gant an arme.

Iliz-veur Erfurt

E 1937 e vo digoret kamp-bac'h Buchenwald e-kichen Weimar. Kalz distruj a voe e Thüringen e-pad an Eil Brezel-Bed, dreist-holl e Jena hag e Nordhausen, hag a voe bombezet kalz. An Amerikaned eo a voe ar re gentañ o tizhout Thüringen e miz Ebrel 1945, met azalek miz Gouere 1945 e voe aloubet gant an Arme Ruz. Ul lodenn eus Saks Prusia (Erfurt, Mühlhausen ha Nordhausen) a voe staget neuze ouzh Thüringen ha lakaet e voe Erfurt da gêrbenn. Dilennadegoù kentañ ar parlamant a voe azoet e 1946.

E 1949 e voe krouet DDR ha staget e voe Thüringen outi. Divodet e voe al Länder e 1952 hag aozet distrigoù (Bezirke) en o lec'h. Rannet e voe neuze Thüringen e tri distrig : hini Erfurt, hini Gera ha hini Suhl. Da vare ar Brezel yen e voe harzoù su Thüringen ul lodenn eus ar rideoz houarn, evel ma c'haller gwelout e Mirdi ar Voger e Mödlareuth. Adsavet e voe Land Thüringen e pa voe adunvanet Alamagn e 1990. E 1993 e voe votet ur vonreizh nevez ha dibabet an anv Freistaat Thüringen. Abaoe an adunvanidigezh ez eo bet CDU ar strollad politikel pennañ hag e izili o deus kemeret perzh en holl c'houarnamantoù : gouarnamantoù kenunaniezh (1990-1999) pe o-unan e penn an traoù abaoe 1999.

Galloud lezenniñ

Gant parlamant Thüringen eo e vez votet al lezennoù. Aozet e vez dilennadegoù bep pemp bloaz. 88 dileuriad a zo el Landtag.

Embregerezhioù pennañ Thüringen

Anv an embregerezh	Skourr	Niver a implijidi	Lec'h pennañ
Deutsche Post AG	Post, ensavadur kred	5000	Erfurt, Nohra
Deutsche Bahn AG	Transportoù dre hent-houarn	4800	Erfurt
Deutsche Telekom AG	Pellgehenterezh	3300	Erfurt
Helios Kliniken GmbH	Ospitalioù	2900	Erfurt, Gotha, Bleicherode
AOK Thüringen	Assurañsoù	2300	Erfurt
Metro	Kenwerzh a-vunut hag a-vras	2300
Rhön Klinikum AG	Ospitalioù	2200	Bad Berka, Hildburghausen, Meiningen
EDEKA	Kenwerzh a-vunut hag a-vras	2100
Zeitungsgruppe Thüringen Verwaltungsgesellschaft mBH	Kelaouiñ	1800
Opel	Sevel kirri	1800	Eisenach

Deskadurezh

Deskadurezh uhel

E Thüringen e kaver nav ensavadur a zeskadurezh uhel  :

• Skol-veur Friedrich Schiller e Jena
• Skol-veur Erfurt
• Skol-veur Bauhaus e Weimar
• Skol-veur teknologiezh Ilmenau
• Fachhochschule Jena, Erfurt, Schmalkalden ha Nordhausen
• Skol-uhel sonerezh Franz Liszt e Weimar

Sevenadur

Mirdi ar Bauhaus e Weimar

A-bouez ez eo Thüringen en Alamagn a-fet sevenadur. A-viskoazh eo bet brudet kêr Weimar a-fet sevenadur, hag eno eo e c'hanas al luskas lennegezh anvet "Weimarer Klassik" (e-tro 1786-1805), eno e voe krouet ar Bauhaus hag e Thüringen ivez e vo skrivet kentañ bonreizh Alamagn.

Tud vrudet

Tud a-bouez bras e sevenadur Europa a zo liammet ouzh Thüringen. Martin Luther a repuas e kastell Wartburg ma stagas gant treiñ an Testamant Nevez en alamaneg. Goethe a voe o chom eno e-pad ouzhpenn 50 vloaz, hag eno ivez eo e kejas ouzh ar barzh Friedrich Schiller.

• 

  Kambr Luther e kastell Wartburg

• 

  Johann Wolfgang von Goethe

• 

  Friedrich Schiller

A-bouez eo ivez Thüringen a-fet sonerezh klasel :Johann Sebastian Bach a voe ganet en Eisenach hag ul lodenn eus e vuhez a gasas e Thüringen. Alies e teuas Johannes Brahms da Meiningen, ma savas e bevare sinfonienn. Franz Liszt a labouras e Weimar ha Richard Wagner a zeuas alies da Eisenach ha da Weimar ma krouas Lohengrin.

• 

  Johann Sebastian Bach

• 

  Franz Liszt

• 

  Richard Wagner

War dachenn ar skiantoù e c'haller menegiñ ar fizikour Ernst Abbe, ar matematikour Friedrich Ludwig Gottlob Frege, ar mezeg Christoph Wilhelm Hufeland pe c'hoazh ar biologour Ernst Haeckel.

• 

  Ernst Haeckel

Levrlennadur

• Thüringen, Kerstin Sucher, Bernd Wurlitzer, 2006, ISBN 3-7701-6396-6.
• Thüringer Landesamt für Statistik  : http://www.tls.thueringen.de/seite.asp
• Landesentwicklungsgesellschaft : http://www.leg-thueringen.de
• Bonreizh Freistaat Thüringen er Wikisource, http://de.wikisource.org/wiki/Verfassung_des_Freistaates_Th%C3%BCringen

Liammoù diavaez

• Lec'hienn ofisiel Land Freistaat Thüringen
• Skeudennoù gweledvaoù Thüringen
• Lec'hienn ofisiel kêr Erfurt

Porched Alamagn – Adkavit pennadoù ha rummadoù Wikipedia a denn da Alamagn.