Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask

Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver (16-17 a viz Gouere 1942), pe skrapadeg ar Vel' d'Hiv', eo anv brasañ skrapadeg Yuzevien bet kaset gant gouarnamant Vichy e-kerzh an Eil Brezel-bed. Tennañ a ra e anv eus ar velodrom, savet e 1909 ha diskaret e 1959, e-lec’h m'eo bet bac’het ar Yuzevien skrapet e Pariz ha trowardro. E miz Gouere 1942 e kenurzh an Trede Reich an taol anvet « Avel an Nevezamzer » a-benn herzel Yuzevien e-leizh dre Europa. E Frañs e laka gouarnamant Vichy ar boliserien c’hall da ober war-dro an taol-se. E Pariz ez eo neuze 9000 poliser hag archer a zo karget da serriñ ar Yuzevien : un 13000 bennak a brizonnidi a vo tapet ganto.

Aozadur[kemmañ]

Meur a emvod zo bet evit aozañ Skrapadeg ar Vel' d’Hiv' :

  • D’ar 7 a viz Gouere 1942, e burevioù Dannecker e Pariz, bali Foch, etre Jean Leguay (eiler Bousquet), an Ao. Hennequin, rener ar polis-kêr hag an Ao. François, rener ar polis hollek, André Tulard, e-karg eus an aferioù-yuzev er prefeti, an Ao. Garnier, is-rener ar bitailhañ e prefeti Saena, an Ao. Guidot, komiser-polis e-mesk pennoù ar polis-kêr hag an Ao. Schweblin, rener ar polis gouestlet d’an aferioù-yuzev. Hervez ar c’habiten SS Dannecker en do ar boliserien c’hall da santiñ d’an urzhioù ha tra ken, daoust da vorc’hodennoù a c’hallfe bezañ war ar mod da aozañ an taol [1]. Ar Yuzevien klasket warno a zo ar re c'henedik eus Alamagn, Aostria, Polonia, Rusia, Tchekiz hag ar re deuet eus n’ouzer ket peseurt bro, oadet etre c’hwezek ha hanter-kant vloaz. War-bouez ar « fichennaoueg Tulard » emañ an Nazied e-sell lakaat ar polis gall da serriñ 22000 Yuzev e Pariz hag en-dro kêr, ha kas anezho da c'hampoù-bac’h gall Drancy, Compiègne, Pithiviers ha Beaune-la-Rolande. Adal 1940 e veze renablet gant melestradurezh Vichy chomlec'h an holl yuzevien a oa o chom e Frañs en un doare sistematek. Evit bro Pariz e oa bet lakaet e-plas ar « fichennaoueg Tulard » evit-se, anvet ma oa e-giz-se diwar anv is-rener servij an estrañjourien hag an aferioù-yuzev e prefeti-polis Pariz.
  • D’an 10 a viz Gouere 1942, e sez Penngomiserdi an aferioù-yuzev (CGQJ), en em vod an ofiserien SS Dannecker (bet lakaet ar gaoz gantañ war ar skrapadeg ivez gant Adolf Eichmann d’an deiz-se), Heinz Röthke, Ernst Heinrichsohn, Jean Leguay, Pierre Gallien (eiler Darquier de Pellepoix evit ar CGQJ), un nebeud pennoù eus ar prefeti-polis hag un toullad-all e anv an SNCF hag e anv Skoazell bublik ospitalioù Pariz.

Anavezet eo ivez daou fed melestradurel a zo bet kaset evit lakaat ar gwall-daol-se da vont endro :

  • An urzhioù roet gant Émile Hennequin, rener polis-kêr Pariz d’an 12 a viz Gouere 1942 d’ar boliserien evit aozañ ar skrapadeg. En e urzhioù eo meneget fraezh gant E. Hennequin e rank an taol bezañ kaset ar fonnusañ ar gwellañ, hep na vefe savet an disterañ evezhiadenn gant poliser ebet. Ar boliserien n’hallont ket kaozeal eus netra gant an dud da herzel, war-bouez gwiriañ oc'h identelezh.
  • Egile eo kelc’hlizher niv. 173-42, embannet d'an 13 a viz Gouere 1942, gant prefeti-polis Pariz evit reiñ urzh [2] da herzel ha bodañ 27391 Yuzev estren o chom e Frañs.

Sifroù ha doareoù[kemmañ]

Harzet ez eus bet 12884 Yuzev e korn-bro Pariz, en o zouesk 4051 bugel, 5802 blac'h ha 3031 paotr, hervez mammennoù zo. Diouzh ar prefeti-polis eo 13152 den [3] a zo bet tapet en holl. Dont a ra a-benn un niver bras a Yuzevien da derc’hout kuit a-raok bezañ skrapet, lod o vezañ bet kelaouet eus an taol a-raok, lod-all gras d’an diegi o deus bet poliserien pe archerien zo da gas o labour da bennvat, pe c’hoazh a-drugarez da sikour hiniennoù-all na oant ket Yuzevien. Poanius-kenañ eo stad an dud harzet hag un c’hant bennak en em zistruj war ar prim. Darn a zo kaset gant kirri-boutin da gamp Drancy war-eeun, e norzh Pariz. Er velodrom « Vel’ d’Hiv » er XVvet arondisamant eo bac’het ar peurrest, war-dro 7000 pe 8000 den. Dalc’het eo ar re-mañ eno e-pad 5 devezh eus renk, en ur stad mantrus : n'eo ket bet roet boued dezho koulz lâret, pe re nebeud ; un diouer bras a zour da evañ a zo ivez war al lec'h ; Ar braz eus ar brizonnidi a ranke staotañ ha karc’hat er plas ma oant parket... Goude ar pemp devezh-pad eo ingalet ar brizonnidi etre kampoù Drancy, Beaune-la-Rolande (Loiret) ha Pithiviers, a-barzh dispellañ anezho e Kampoù ar marv aozet gant an Nazied, evel hini Auschwitz-Birkenau.

Ar skrapadeg-mañ a ya da ober ouzhpenn ar c’hard eus an 42000 Yuzev kaset eus Frañs da Auschwitz e 1942. Diwar ar re-mañ eo 811 prizonniad hepken a chomo bev hag a zeuy war o c’hiz.

Kounaat[kemmañ]

Igoret ez eus bet ur monumant-kounaat d’ar 17 a viz Gouere 1994 e Pariz, war ur vali e-kichen Kae Grenelle, anvet skwar Plasenn Merzherien-yuzev ar Vélodrome d'Hiver. Sevenet eo bet gant ar c’hizeller Walter Spitzer hag an ti-savour Mario Azagury. Skeudennet ez eus warnañ tud merzheret (bugale, mammoù dougerez, tud en oad). Kromm eo sichenn ar monumant evit reiñ da soñjal e roudenn ar velodrom a veze kerzhet warni gant sportourien redadegoù war velo a veze eno[4]. Ul lid a vez aozet dirak ar monumant-se pep bloaz war-dro ar 16 a viz Gouere.

E koun merzherien ar skrapadeg-se ez eus bet staliet ur blakenn-gounaat, gant Diazezadur evit Memor ar Shoah d’an 20 a viz Gouere 2008 en arsav-metro Bir Hakeim-Tour Eiffel[5].

Kiriegezh Frañs[kemmañ]

Goude enklaskoù an istorourien, evel Michaël R. Marrus ha Robert Paxton da skouer, eo splann eo gant pennoù gouarnamant Vichy, evel an Ao. Pierre Laval, eo deuet ar soñj kinnig kas bugale ar Yuzevien en dispell ivez, p’o doa goulennet an Nazied kaout an oadourien hepken betek-henn.

E 1979 eo kehuzet Jean Leguay, dileuriat pennsekretour ar polis broadel René Bousquet el Lodenn aloubet, evit bezañ bet o kemer perzh e aozadur ar skrapadeg. Mervel a ra e 1993, a-raok bezañ bet barnet.

Kiriegezh ar Stad gall er skrapadeg-se hag er Shoah dre vras a zo anavezet ha bet lakaet war-wel gant meur a istorour. Anzavet hag embannet eo bet ar giriegezh-se war ar groaz, evit ar wech-kentañ en un doare ofisiel, gant Prezidant ar Republik C'hall Jacques Chirac d’ar 16 a viz Gouere 1995, da-geñver al lid aozet dirak ar monumant-kounaat[6].

Filmoù ha telefilmoù[kemmañ]

Un nebeud filmoù a weler enno tammoù diwar-benn ar skrapadeg-se, en o mesk :

  • Les Guichets du Louvre : sevenet gant Michel Mitrani ; gant an aktourez Christine Pascal,
  • Monsieur Klein : sevenet gant Joseph Losey ; gant an aktour Alain Delon,

Re-all a zo gouestlet d'ar skrapadeg end-eeun :

  • Les enfants du Vel d'Hiv' : sevenet gant Maurice Frydland ha Michel Muller e 1992,
  • La rafle du Vel d'Hiv : teulfilm sevenet gant Gilles Nadeau ha Jacques Duquesne e 2002,
  • La Rafle : sevenet gant Roselyne Bosch e 2010 ; gant an aktourien Jean Reno, Gad Elmaleh ha Mélanie Laurent.

Levrlennadurezh[kemmañ]

Istor, eñvorennoù[kemmañ]

  • Maurice Rajsfus
    • gant Robert Paxton, Vichy et les Juifs, emb. Calmann-Lévy, Pariz, 1981.
    • Jeudi noir, emb. L'Harmattan, Pariz, 1988 (ISBN 2738400396).
    • La Police de Vichy — Les forces de l'ordre au service de la Gestapo, 1940-1944, emb. Le Cherche Midi éditeur, 1995.
    • gant Jean-Luc Einaudi, Les Silences de la police. 16 juillet 1942, 17 octobre 1961, emb. L'Esprit frappeur, 2001, 85 p. (ISBN 2844051731).
    • La Rafle du Vél’ d’Hiv’, dastumadenn Que sais-je ?, emb. PUF, Pariz, 2003, 59 p.
  • Claude Lévy ha Paul Tillard, La Grande rafle du Vel' d'hiv', Pariz, emb. Robert Laffont, 1967, 47 p. hag emb. J'ai lu, niv. A195.
  • Annette Muller, La petite fille du Vel' d'Hiv, emb. Denoël, 1991, ISBN 2-7242-6761-3 ; Ademb. kresket e ti du Cercil, 2010.
  • Robert Weinstein ha Stéphanie Krug, Vent printanier : 39-45, la vérité qui dérange, emb. L'Harmattan, Pariz, 2009, 178 p. (ISBN 9782296081079).
  • Anna Traube, Évadée du Vel d'Hiv, emb. Le Manuscrit, Pariz, 2006 (ISBN 2-7481-5318-9).
  • Henri Husetowski, L'été chagrin, emb. Buchet Chastel, 2009.

Faltazi[kemmañ]

  • Tatiana de Rosnay, Elle s'appelait Sarah, roman, emb. Héloïse d'Ormesson, ISBN 978-2-35087-045-8 ; (titl orin : Sarah's Key).
  • Alain Korkos, En attendant Éliane, roman, emb. Syros, 1996 ; ademb. Pocket Jeunesse, 2002.

Gwelet ivez[kemmañ]

Liammoù diavaez[kemmañ]

Notennoù[kemmañ]

  1. Kreizenn-diellaouiñ yuzev a-vremañ (CDJC) -CCCLXIV 2. Diell eus prosez Karl Oberg-Helmut Knochen e miz Gwengolo 1954, meneget gant Maurice Rajsfus e-barzh La Police de Vichy — Les forces de l'ordre au service de la Gestapo, 1940-1944, emb. Le Cherche Midi éditeur, 1995, pajenn 118
  2. Circulaire n°173-42 de la préfecture de police du 13 juillet 1942 doare PDF hag an destenn
  3. http://www.aidh.org/Racisme/shoah/rafle/espoir01.pdf
  4. Monumant-kounaat skrapadeg ar Vel' d'Hiv', Ofis broadel ar vrezelourien gozh hag aberzhidi-brezel
  5. Testenn panell-gounaat rafl ar Vel’ d’Hiv’ er mertro, e arsav Bir Hakeim-Tour Eiffel. Dalc'het eo bet al lid-se dindan ren Jean-Marie Bockel, sekretour-Stad ministrerezh an Difenn hag ar Vrezelourien gozh, e-kompagnunezh Simone Veil, bet dispellet e-pad ar Brezel ha bet ministrerez goude, prezidant Kuzul-dileuriañ ensavadurioù-yuzev Frañs (CRIF), Prezidant an Ensavadurioù evit Memor ar Shoah, David de Rothschild, prezidant koñsitoer-kreiz israelat Frañs ha Beate Klarsfeld
  6. Prezegenn Jacques Chirac d’ar 16 a viz Gouere 1995