Morfologiezh

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask

Un dachenn-studi yezhoniel eo ar vorfologiezh a bled gant an doare da sevel ha da grouiñ gerioù.

Meur a zoare morfologiezh a zo e gwirionez, da skouer ar vorfologiezh diazezet war studi ar gerioù (saoz. word-based morphology). Dre vras, avat, e c'heller lavarout eo kevatal peurliesañ an termen morfologiezh gant studi ar morfem. Setu an doare teoriennoù a vo displeget er pennad-mañ.

Pep ger a vez savet diwar elfennoù nebeutañ anvet morfemoù. Klasket e vez reolennoù evit displegañ penaos e c'hell bezañ implijet pep doare morfem evit sevel gerioù diwarne.

Ret eo ober un diforc'h ivez etre an daou zoare morfemoù pennañ:

  • morfemoù distag: a c'hell bezañ implijet hepmuiken evel gerioù leun.
  • morfemoù stag: na c'hellont ket bezañ implijet o-unan-penn hep ur morfem diazez

(Gw. kenger)


Deveradur ha displegadur[kemmañ]

An deveradurezh hag an displegadurezh eo an argerzhioù morfologel pennañ.

Talvezout a ra an deveradur da gemmañ ster pe rummad yezhadurel ur ger diazez keit ha ma talvez an displegadur da verkañ kefridioù ha perzhioù yezhadurel, da skouer :

Displeget e vez ur ger pa vez staget morfemoù all outañ evit diskwel perzhioù yezhadurel ar ger-se er frazenn met hep cheñch na rummad na ster ar ger, da skouer :

  • Deveradurezh:
"ober" → "adober" (kemm ster)
"ober" → "oberour" (kemm rummad, verb > anv-kadarn)
  • Displegadurezh:
"komz" → "komzan" (merk an amzer, ar gour hag an niver)
"merc'h" → "merc'hed" (merk al liester)

Ar c'hevrennadur[kemmañ]

Argerzhadurioù morfologel alle z eus avat, en o zouez ar c'hevrenandur.

Ur ger kevrennek a zo anezhañ ur ger savet diwar ziv pe vui a vorfemoù distag, da skouer :

ti-post
morgazh
ki-bleiz

Ur ger a c'hell bezañ krouet e yezhoù 'zo diwar ziv vorfem-stag. Diouzh an tu all, avat, e c'hell morfemoù stag dont da vezañ implijet evel morfemoù distag. E saozneg e vez implijet da skouer an nevezc'her ism tennet diwar al lost-ger -ism (kevatal da -iezh e brezhoneg, d.s. socialism, conservatism, fascism hag ivez hinduism, buddhism) evit talvezout kement ha ur gredenn bennaket.


Alovorfemoù[kemmañ]

Bep morfem a c'hell bezañ distaget e doareoù disheñvel hervez reolennoù rik-pe-rikoc'h o tennañ, peurliesañ, da lec'h ar morfem-se hag ar sonioù all tro-dro dezhi dreist-holl. E saozneg e vez distaget evel-se mouzhiet pe divouezh ar vorfemenn '-S' a dalvez da verkañ al liesterioù reizh a-benn klotaat gant doare distagañ ar sonenn gent:

cat > cats (distaget /s/ abalamour d'an /t/)
dog > dogs (distaget /z/ abalamour d'an /d/)


Enteuzadur[kemmañ]

Gant ar yezhoù enteuzel evel al latin da skouer, e vez enteuzet meur a vorfem yezhadurel en unan. Da skouer :

dominus ("mestr") savet diwar ar wrizienn domin- hag ul lost-ger (morfem distag) enteuzet a dalvet kement ha "(anv-kadarn) gourel, unander, nominativel" war un dro.

Disheñvel rik eo kement-mañ diouzh ar pezh a c'hoarvez gant ar yezhoù daspegel evel an turkeg e lec'h ma vez sklaer ar vevenn etre pep morfemm gant pep a berzh resis.


Treuzstummadur[kemmañ]

Treuzstummadur (saoz. suppletion) e vez graet outañ pa vez implijet ur ger disheñvel-mik diouzh unan all evit diskwel ur c'hemm a c'hellfe bezañ graet a-hend-all dre implijout morfemoù, da skouer :

lakaet < laka (gwrizienn) + -et (morfem reizh evit merkañ an anv-gwan verb)
mont < aet
paotred < paotr
chas < ki

Gesamtbedeutung[kemmañ]

Ober a reer gant an termen alamanek Gesamtbedeutung evit deskrivañ perzhioù semantikel pennañ ur morfem hep derc'hel kont eus ar fed ma vez distag pe get. Da skouer e talvez e berzhoneg ar morfemoù "-er" hag "-our" da verkañ an oberour.

Gwelet ivez:[kemmañ]