Lituaneg

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Lituaneg
(lietuvių kalba)
Perzhioù
Komzet e : Lituania , Rusia, Latvia ha broioù arall
Rannved : Europa
Komzet gant : 3,2 milion (bed a-bezh)
Familh-yezh : Yezhoù indezeuropek
Statud ofisiel
Yezh ofisiel e : Lituania,

kenofisiel e Unaniezh Europa

Akademiezh : Bodad ar Stad evit al lituaneg
Kodoù ar yezh
ISO 639-1 lt
ISO 639-2 lit
ISO 639-3 lit
Kod SIL
Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh.

Al lituaneg (lietuvių kalba) zo ur yezh indezeuropek, yezh ofisiel Stad Lituania hag unan a yezhoù ofisiel Unaniezh Europa. War-dro 2,9 milion a lituanegerion a-vihanik zo e Lituania ha war-dro 200 000 e maez Lituania. Ur yezh valtek eo, tost d’al latveg daoust ma n’eus ket ag etrekompren etre o c’homzerion. Skrivet eo gant ul lizherenneg latin. Mirourañ hag henaekañ yezh indezeuropek, komzet hiriv an deiz, a reer outi dre mard eus bet miret enni henstummoù bet dilaosket er yezhoù indezeuropek arall.

Istor[kemmañ]

Lituanegva er XVIvet kantved.
Dornskrid lituanek koshañ.
Kartenn yezhoù europa (1741). Warnezhi gwerzad kentañ ar Pater Noster (Hon Tad) e lituaneg...
Ar meuriadoù balt, al Lituanianed en o zouesk, en XIIIvet kantved.

Gober a reer c’hoazh e lituaneg gant ul lod a reizhiad soniadourel ha dibarderioù neuziadurel an indezeuropeg ha perzhioù boutin en deus gant yezhoù indezeuropek kozh evel ar sañskriteg pe al latin. Dedennus eo enta war tachenn ar genyezhoniezh (keverata yezhel) hag evit ar studiadennoù war ar yezhoù indezeuropek.

Eus ar c’hentvalt-slaveg e teu al lituaneg ha razh ar yezhoù baltek. Setu mard eus perzhioù boutin d’ar yezhoù-se gant ar yezhoù slavek, kar dezhe e meur a geñver. Da neuze, dre m’eo al lituaneg mirour-tre, e c’heller dezastum dioutañ gerioù kentslavek.

Hervez martezeadennoù yezhadegel (glotokronologek) o dije ar yezhoù kentvaltek diforc’het diouzh ar yezhoù indezeuropek kent ar c’hentañ milved kent JK, hag o dije yezhoù baltek ar reter dispartiet diouzh re ar c’hornôg etre 400 ha 600. Al lituaneg hag al latveg o deus kroget da ziforc’hañ goude 800, met e-pad pell e oant bet div rannyezh d'ur genyezh, ha rannyezhoù-ardreuziñ zo bet etre an div yezh betek ar XVIIvet kantved. Emdroet o deus en un doare disheñvel dreist-holl abalamour da abegoù istorel: chomet eo e-pad pell Lituania dizalc’h keit ha ma oa an danvez Latvia dindan beli urzhioù milourel alaman (Urzh Livonian hag e warlerc’hidi).

Ar skrid lituanek koshañ deuet betek ennomp eo troidigezh un destenn relijiel savet e deroù ar XVIvet kantved e rannyezh Aukštaitija. Bez ez eus bet levrioù lituanek moullet adalek 1547, hogen chomet eo dister a-walc’h al lennegezh hag ar skridoù lituanek betek an XVIIIvet kantved. E 1864, da heul « ensavadeg miz genver », e voe berzet ar yezh er c’helenn hag ar moullañ skridoù e lituaneg (hag implij al lizherenneg latin war un dro). Neoazh, kendalc’het e voe da voullañ levrioù lituanek en arallvro ha kaset e vezent dre guzh a Brusia ar reter. Maget e veze er vro ur santad broadel kreñv a-drugarez dezhe ha diberzet e voe yezh Lituaniz en embann e 1904.

Skweriekaet ha bremanaet eo bet al lituaneg a-drugarez d’ar yezhoniour Jonas Jablonskis (18601930) peurgetket. Klasket ez eus bet kavout reolennoù boutin a-hed an XIXvet kantved, hogen hennezh eo a embannas pennaennoù diazez skweriekadur al lituaneg e Lietuviškos kalbos gramatika ("Yezhadur al Lituaneg"), e 1901. Diazezet e oa e ginnigoù war e rannyezh c’henidik, hini Suvalkija ( e Lituania ar c’hreisteiz) ha war al lituaneg komzet e Prusia ar reter (e-lec’h ma oa miret elfennoù an henbruseg). Klasket en doa ivez glanaat ar yezh o krouiñ nevezc'herioù diwar stummoù kozh.

Deuet e oa al lituaneg da vout yezh ofisiel ar Stad lituaniat e 1918 (disparti diouzh Rusia) ha da vare an Unaniezh soviedel e veze implijet ingal e prezegennoù ofisiel a-gevret gant ar rusianeg en doa, evelkent, muioc’h a blas o vezañ ma oa yezh ofisiel an URSS.

Dasparzh douaroniel[kemmañ]

3,2 milion a dud a gomz lituaneg er bed. Komzet e vez lituaneg e Lituania dreist-holl: 2 998 825 er c’homze enni e 2002, da lavaret eo war-dro 80% ag ar boblañs e 1998 (hogen tost an holl dud a oar distripañ lituaneg zoken pa n’eo ket o yezh-vamm ha mard int ezel a vinorelezhioù kenel - bihanniver etnek -). A-hend-arall ez eus minorelezhioù lituaneger er broioù diwar-dro ha Lituaniz lituaneger o vevañ en arallvro (harluet da vare an URSS evit ul lod mat anezhe).

Lituania Lituania 2 998 825 (e 2002)
Banniel Rusia Rusia 70 000
Latvia Latvia 35 000
Banniel Polonia Polonia 30 000
Banniel Spagn Spagn 20 000
Banniel Kazakstan Kazakstan 10 964
Banniel Belarus Belarus 10 031
Estonia Estonia 3 000
Banniel Belarus Belarus 2 300
Banniel Aostralia Aostralia 10 000
Estonia Estonia 1 701
Banniel Ouzbekistan Ouzbekistan 1 040
Flag of the United States.svg Stadoù-Unanet -
Banniel Kanada Kanada -
Banniel Arc'hantina Arc'hantina -

Rannyezhoù[kemmañ]

Kartenn a ziskouez dasparzh ar rannyezhoù hag isrannyezhoù e Lituania: isrannyezhoù ar samogitianeg zo livet e melen, ruz ha gell; re al "lituaneg uhel" e glas, gwer ha limestra.

Div rannyezh zo d’al lituaneg (tarmės): Aukštaičių (aukštaitianeg, pe “lituaneg uhel”, en Aukštaitija hag e reter Lituania), Žemaičių/Žemaitiu (Samogitianeg, e Samogitia / Žemaitija, e kornôg ar vro). Disheñvel mat eo ar samogitianeg diouzh al lituaneg standard diazezet war ar rannyezh kentañ (gant elfennoù a lituaneg Prusia). Stummet eo bet ar samogitianeg etre an XIIIvet kantved hag ar XVIvet hini dindan levezon ar c’huronianeg. Dasparzh ar rannyezhoù a glot mat gant rannvroioù tudouriel Lituania.

Isrannyezhoù (patarmės) a gaver en div rannyezh veur-se : pep hini he deus teir isrannyezh. Ar samogitianeg a vez rannet etre re ar c’hornôg, an norzh hag ar su; an aukštaitianeg etre re ar c’hornôg (Soduviečiai), Dainava (Su) hag ar reter (an div re-mañ ziwezhañ a reer rannyezhoù dzūkian anezhe abalamour d’an implij a reer enne a dz e-lec’h dž er yezh standart). Pep isrannyezh zo islodennet c’hoazh (šnektos).

Reizhskrivadur[kemmañ]

Abaoe ar XVIvet kantved e skriver e lituaneg diwar-bouez al lizherenneg latin mui sinoù diakritek liesseurt (ogonek (anvet nosinė, da lavarout eo “dre fri”, e lituaneg), karon, pik, makron) ha divc'hrafennoù. Donet a ra an implij ag ar sinoù diakritek-se ag unan a ziazezerion ar yezh a vevas en harlu e Tchekia.

Lec’hiet eo an Y etre an I hag ar J.

A Ą B C Č D E Ę Ė F G H I Į Y J K L M N O P R S Š T U Ų Ū V Z Ž

a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž

Gellout a reer merkañ an taol-mouezh hag hirder ar vogalennoù a-drugarez d’an tiredoù lemm ha boud, ha d’ar makron. Neoazh n’o c’haver nemet er geriadurioù hag el levrioù-deskiñ.

Implijet e vez ivez ar c’houblad lizherennoù da heul:

Ch Dz Dž Ie Uo

ch dz dž ie uo

Kensonennoù[kemmañ]

Pennlizherenn B C Č D F G H J K L M N P R S Š T V Z Ž
Lizherenn vunut b c č d f g h j k l m n p r s š t v z ž
LFE b t͡s t͡ʃ d f g ɣ j k l m n p r s ʃ t ʋ z ʒ

Vogalennoù[kemmañ]

Pennlizherenn A Ą E Ę Ė I Į Y O U Ų Ū
Lizherenn vunut a ą e ę ė i į y o u ų ū
LFE ɐ / ä: ä: ɛ / æ: æ: e: ɪ i: i: ɒ / o: ʊ u: u:

Soniadouriezh[kemmañ]

Vogalennoù[kemmañ]

Kensonennoù[kemmañ]

Taol-mouezh[kemmañ]

Yezhadur[kemmañ]

Henaekoc’h eo yezhadur al lituaneg eget hini n’eus forzh pe yezh indezeuropek arall komzet en Europa. Setu ma kaver alies mard eo diaes da zeskiñ.

Fiñvus eo an toalmouezhiañ, setu perak er merker er geriadurioù.

Ur yezh SVO (Rener-Verb-Renadenn) eo. Hogen, evel e latin, abalamour d’an amstouadoù e c’heller lakaat ar gerioù e n’eus forzh pe urzh er frazenn.

Bout zo:

Gellout a reer chomel hep skrivañ ar raganvioù-gour renet: (Aš) esu bretonas,(aš) kalbu bretoniškai (Breizhad on, komz a ran brezhoneg);

ha tu zo da chomel hep lavaret ar verb bout (būti) en amzer a-vremañ: Aš (esu) Jonas (Me (zo) Yann).

Geriaoueg[kemmañ]

Geriaoueg indezeuropek[kemmañ]

Amprestadennoù digant yezhoù arall[kemmañ]

Skwerioù[kemmañ]

Arvezioù an henlituaneg[kemmañ]

Gwelet ivez[kemmañ]