Kroaziadegoù

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
Seziz Antioc'heia e-pad ar Groaziadeg Kentañ, diwar un daolenn eus 1490.

Kroaziadegoù a reer eus un toullad brezelioù renet en abeg d'ar relijion gant broioù kornôg Europa. En ur ster strizh ne reer kroaziadegoù nemet eus ar brezelioù renet evit adaloubiñ an Douar Santel a oa bet aloubet gant muzulmiz. A-hed 200 vloaz e voe kroaziadegoù evel-se, etre 1095 ha 1291.

Brezelioù all renet en Europa (Spagn, Okitania, broioù balt...) a reer kroaziadegoù anezho ivez alies. Gant armeoù stadoù katolik dreist-holl e voe digoret ar brezelioù-se, etre mare Disivoud ar Reter (etre katoliged hag ortodoksed) ha mare Disivoud ar C'hornôg (etre protestanted ha katoliged), a-enep muzulmiz broioù ar Reter Nesañ. Met taolioù-brezel all a voe ivez a-enep "paganed" ar broioù slav pe ar broioù balt, a-enep ar yuzevien, a-enep ortodoksed, Katared, aduidi Jan Hus ha tud all c’hoazh enebourien d’ar bibien. Ortodoksed a gemeras perzh er stourm a-enep muzulmiz e Kroaziadegoù zo. Benniget e veze ar re a yae d’ar C’hroaziadegoù gant an iliz katolik ha pardonet e veze dezho o fec'hedoù ha roet dezho induljañsoù.

Abegoù[kemmañ]

Ar C’hroaziadegoù kentañ a oa o fal adkemer Jeruzalem hag an Douar Santel digant ar vuzulmiz ha digoret e voe ar brezel da respont d’ur galv a-berzh ortodoksed Impalaeriezh Bizantion a wele emled galloud muzulmat an Durked en Anatolia. Abegoù all a voe ivez : an noblañsoù eus Europa a felle dezho astenn o galloud ha mestroniañ ar c’henwerzh gant broioù Azia hag ar bibien gatolik a felle dezho diskouez e oa brasoc’h o galloud eget hini ilizoù kristen broioù ar Reter. Bezet pe vezo, ul levezon vras o devoe ar C’hroaziadegoù war an tachennoù politikel, armerzhel ha sokial, betek hiziv an deiz. Dre ma veze implijet kroazioù, pe kroazioù livet war bannieloù, da arouez gant an armeoù deuet eus kornôg Europa e voe graet gant an anv “kroaziadeg” pe “brezel ar groaz” evit envel ar brezelioù-se. Astennet eo bet an implij eus ar gerioù-se evit ober anv eus an holl vrezelioù digoret a-enep an dud a veze graet “tud divadez” anezho gant an Iliz katolik. [1]

Er Reter Nesañ[kemmañ]

Da gristenien Europa e oa pouezus an Douar Santel peogwir e oa al lec’h ma oa bet ganet, m’en doa bevet ha ma oa marvet Jezuz hag a zo diazezer ar relijion gristen. A-benn dibenn ar IVe kantved, goude distro an impalaer Kustentin Iañ d’ar gristeniezh (313) ha savidigezh Impalaeriezh Bizantion (330) e oa kristen ar braz eus an dud a oa o vevañ war an douaroù-se.

D'ar vuzulmiz ivez eo pouezus rannvro Jeruzalem. Eus Jeruzalem e savas ar profed Mohammed d’an oabl, hervez o relijion. Abalamour da se ez eo Jeruzalem ur gêr sakr dezho. Er VIIvet kantved e voe aloubet Siria, hag an Douar Santel da-heul, gant armeoù muzulmat deuet eus Arabia.

D'ar Yuzevien ivez e oa pouezus Jeruzalem, e-keñver istor ha relijion. Er gêr-se emañ rivinoù Eil Templ Jeruzalem, bet gwastet gant ar Romaned da vare emsavadeg ar Yuzevien er bloavezhioù 66-73. Derc’hel a rae Yuzevien an Diaspora da zont da Jeruzalem da bediñ war ar rivinoù-se a-hed ar Grennamzer.

War-dro ar bloavezh 1000 e oa ur gêr vras ha pinvidik eus Bizantion, kêr-benn Impalaeriezh roman ar Reter. En ur c’hroashent hentoù kenwerzhel a bouez e oa, hag efedus e oa gouarnamant kreizennet an Impalaeriezh. Impalaerien Bizantion a selle ouzh ar vro en-dro da Jeruzalem evel o domani, dre ma oa bet en Impalaeriezh roman gozh. Hogen gwask a veze lakaet war harzoù reter Impalaeriezh Bizantion gant tagadennoù an Arabed vuzulmat ha, diwezhatoc’h, re an impalaeriezh turk diazezet e Persia.

Ar broioù aloubet gant an Durked, er bloavezh 1092

E 1009 e voe roet urzh gant ur c’halif arab da ziskar Iliz Bez ar Salver e Jeruzalem. E 1039 e voe roet aotre, gant ur c’halif all, da Impalaeriezh Bizantion da lakaat adsevel an iliz-se. Rak komprenet o doa an alouberien arab e veze degaset pinvidigezh da Jeruzalem gant ar birc’hirined kristen a zeue d’an Douar Santel. Hogen graet e oa an droug ha kavout a rae da gristenien Europa e oa arvarus evito mont di.

E 1071, en Emgann Manzikert (pe Manazkert, pe Malazgirt), e voe faezhet armeoù Bizantion gant an Durked ha goude-se e rankas renerien Impalaeriezh roman ar Reter lezel ar braz eus Anatolia gant an Durked, koulz ha Siria ha Palestina. E 1070, bloaz a-raok emgann Manzikert, ez eas ar soudarded turk e-barzh Jeruzalem.

Pa voe klevet ar c’heloù e broioù kornôg Europa e voe soñjet gant ar gristenien e oa o bed hag o relijion o vont da vezañ beuzet gant aloubadeg an Durked vuzulmat. Buan ivez e voe kontet a bep seurt torfedoù skrijus a vije graet gant an Durked ouzh ar birc’hirined kristen.

En Europa[kemmañ]

Diskar Impalaeriezh ar C'hornôg, Impalaeriezh ar Garolingidi, e dibenn an IXvet kantved, ha stabilder nevez an harzoù en Europa, goude ma oa troet ar Vikinged, ar Slaved hag ar Vagiared da gristenien, en doa lezet dibres un niver bras a varc’heien armet-mat.

Ar C'hentañ Kroaziadeg ne voe ket ar skouer gentañ a emgannoù etre muzulmiz ha kristenien broudet gant ar pab. E-pad ren ar pab Aleksandr II dija e oant bet broudet da vont d’an emgann. Ar wech kentañ a voe aloubadeg Sikilia gant an Normaned, e 1061, hag an eil gwech a voe e-pad brezelioù ar Reconquista, ar stourm a-enep muzulmiz e kreisteiz Spagn ha Portugal. En daou zegouezh-se e voe benniget, gant ar pab Aleksandr II, ar gristenien a yae d’en em gannañ ouzh muzulmiz ha prometet induljañsoù d’ar re anezho a varvje en emgannoù.

Livadur eus ar XVvet kantved a ziskouez prezegenn ar pab Urban II e Sened-iliz Clermont, o c’hervel ar gatoliked da vont da aloubiñ an Douar Santel.

Pa voe impalaerien Bizantion o c’houlenn sikour digant kristenien kornôg Europa, e oa prest an dud en Iliz katolik da glevet seurt galvoù eta. E 1074 e voe galvet milites Christi ("soudarded ar C'hrist") gant ar pab Gregor VII da vont da reiñ sikour da impalaeriezh Bizantion, nevez-faezhet en emgann Manzikert. Met ne c’hoarvezas ket kalz a dra. E miz Du1095 e voe galvet ur sened-iliz e Clermont gant ar pab Urban II hag aze e voe taolet pled ouzh galv Impalaeriezh Bizantion. Rak er mizioù a-raok e oa erruet e lezioù Bro-C’hall, Bro-Saoz hag an Impalaeriezh Santel Roman galvoù a-berzh an impalaer Alexios Iañ Komnenos da zont war e sikour da stourm ouzh an Durked. Sikour en doa goulennet ivez digant impalaer Sina ! [2]

Abegoù kenwerzhel ha politikel a voe ivez d’ar C’hroaziadegoù moarvat : stadoù bihan evel Republik Venezia, Republik Genova a denne kalz a splet eus kenwerzh ar spisoù gant broioù ar Reter ha fellout a rae dezho e vefe sur hentoù ar c’henwerzh-se. Ar bibien int a soñje e oa aze un tu da vestroniañ ilizoù ar Reter, a oa dispartiet diouzh Roma.

Abalamour d’an abegoù lies-se e voe dizemglev ha tabut a-wechoù etre kristenien ar C’hornôg ha da vare ar Pevare Kroaziadeg e voe lakaet an arigrap war Kergustentin gant soudarded kristen ha rannet douaroù Impalaeriezh Bizantion a-benn ar fin etre Republik Venezia hag ar Groazidi.

Bezet pe vezo ne zeuas ket a-benn ar C'hroaziadegoù da lakaat un harz da emled an Durked : da vare prezegenn Urban II e 1095 e oa an Durked o tostaat d’ar Bosfor ; er XVIvet kantved, goude nouspet kroaziadeg, e oa armeoù Suleiman ar Meurdezus dirak Vienna, goude bezañ aloubet Belgrad, Buda, kêr-benn Hungaria, enez Rodez ha meur a lec’h all.

Roll eus ar C’hroaziadegoù[kemmañ]

Kustum e vezer da zispartiañ a reer nav c’hroaziadeg, etre an XIvet hag an XIIIvet kantved. Brezelioù all a voe ivez goude-se er XIVvet, XVvet, XVIvet ha XVIIvet kantved : Emgann Lepanto e 1571, Emgann Szentgotthárd e 1664 ha Seziz Candia e 1669 e voe an emgannoù diwezhañ etre Turked an Impalaeriezh Otoman ha stadoù kristen kornôg Europa. Marc’heien Urzh Sant Yann Jeruzalem a gendalc’has d’ober brezel er Mor Kreizdouar, eus Malta, betek ma voent trec’het gant Napoleon e 1798.

Kroaziadegoù "bihan" all a voe ivez, n’eo ket hepken e reter ar Mor Kreizdouar, met ivez el Ledenez iberek, a-enep muzulmiz, pe e lec’h all hag en Europa, a-enep kristenien a veze sellet outo evel "disivouderien" gant ar bibien pe gant pennoù stadoù galloudus.

Kentañ Kroaziadeg, 1095-1099[kemmañ]

Pennad dre ar munud: s.o. Kentañ Kroaziadeg
Aloubadeg Jeruzalem e 1099, skeudenn tennet eus un dornskrid eus ar Grennamzer.

Padout a reas ar C’hentañ Kroaziadeg eus 1095 da 1099. Roet e voe lañs dezhi gant ar pab Urban II. E-kichen armeoù marc’heien e voe ivez tud vunut a bep seurt a yeas da-heul ar prezeger gall Pierre L’Hermite war-du Bizantion. Ar re a erruas betek Anatolia en em gannas a-enep armeoù Kilij Arslan, sultan Nicaea e 1096, met trec’het e voent ganto. Er bloaz war-lerc’h e voe kemeret Nicaea gant ar groazidi ha kannet e voe Kilij. Er bloavezh 1098 e voe kemeret ganto kêrioù Edessa hag Antioc'heia ha savet e voe ganto stadoù kristen bihan en-dro d’ar c’hêrioù-se. E 1099 e kouezhas Jeruzalem ha Tripoli etre daouarn ar groazidi ivez. Stourm a reas annezidi Jeruzalem ouzh ar Groazidi, met trec’het e voent ganto ha d’ar 15 a viz Gouere 1099 e c’hallas ar Groazidi dont tre e kêr. Lakaet e voe en arigrap, ha ma voe espernet o buhez d’an emgannerien e voe lazhet kalz annezidi, Muzulmiz, Yuzevien pe Gristenien eus ilizoù ar Reter, ha distrujet moskeennoù ha savadurioù all.

Eil Kroaziadeg 1147–1149[kemmañ]

Goude ur pennad amzer ma oa peoc’hus a-walc’h an darempred etre ar Gristenien hag ar Vuzulmiz er Reter Nesañ, e voe adtapet Edessa gant ar Vuzulmiz e 1144. Kêr-benn ar stad kentañ savet gant ar groazidi e oa. Kement-se a lakaas ar pab Ujan III da c’hervel d’un eil kroaziadeg e 1145. E penn an armeoù ar wech-mañ e voe gwelet ar roue gall Loeiz VII hag ar roue alaman Konrad III. Kerzhout a reas o armeoù war-zu Jeruzalem e 1147. Met ne voe gounezet trec’h ebet ganto a-enep ar Vuzulmiz. Klask a rejont e miz Gouere 1148 tapout kêr Damask, a oa renet gant ur gouarnour muzulmat en doa graet emglev gant Kroazidi Rouantelezh Jeruzalem gwechall. C’hwitañ a rejont ha buan goude e voe aloubet ar gêr-se gant Nur ad-Din Zangi, enebour brasañ ar Groazidi.

En tu all d’ar Mor Kreizdouar e oa ur strollad all a varc’heien deuet eus hanternoz Europa o kerzhout war-zu Portugal. Emglev a rejont gant roue Portugal Alfoñs Iañ ha kemer kêr Lisbon digant ar Vuzulmiz e 1147. Er bloaz war-lerc’h ez eo Tortosa, e Katalonia a voe kemeret gant ar Gristenien. A-benn 1150 avat e oa distroet Loeiz VII ha Konrad III d’o bro hep bezañ bet trec’h gwech ebet en Douar Santel.

War hent an distro e voe graet brezel ouzh Slaved ar C’hornôg gant Alamaned ha Daned, e 1147. Eus ar brezel-se e reer “kroaziadeg” ivez en alamaneg (Wendenkreuzzug), dre ma oa paganed eus ar Slaved-se. Daoust ma lakaas an Alamaned o c’hrabanoù war ar vro poblet gant Slaved (Wagrien, e Schleswig-Holstein hiziv), ne zeujont ket a-benn, avat, da dreiñ anezho e kristenien.

Trede Kroaziadeg 1187–1192[kemmañ]

E 1187 e voe aloubet Jeruzalem gant ar sultan Saladin a drec'has ar groazidi en Emgann Hattin (4 a viz Gouere 1187). Pa voe klevet ar c’heloù en Europa e voe galvet d’ur groaziadeg nevez gant ar pab Gregor VIII d’an 29 a viz Here 1189. Renet e oa ar groazidi gant Fulup II, roue Bro-C'hall, gant Richarzh Kalon Leon, roue Bro-Saoz, ha gant Frederig Barbarossa, impalaer an Impalaeriezh Santel Roman.

Gant ar rouaned-se hag an dud a-leizh a yeas d'ho heul e voe savet armeoù bras, met dister e voe disoc’h o striv. Mervel a reas an impalaer Frederig Barbarossa, beuzet, en Anatolia, ha distreiñ a reas ar braz eus e soudarded da Alamagn goude e varv. Fulup II an Aogust ha Richarzh Kalon Leon a erruas e Palestina e 1190, gant o armeoù, met dic'houest e voent da adkemer Jeruzalem na da adsevel da vat rouantelezhioù kristen ar Reter Nesañ evel ma oant diagent. Dont a rejont a-benn da adkemer kêr Akko (en Israel bremañ), digant Saladin, d’an 12 a viz Gouere 1192, goude daou vloaz seziz. Neuze e tistroas Fulup an Aogust da Vro-C'hall. Un nebeud emgannoù all a voe gounezet gant Richarzh Kalon Leon war nerzhioù Saladin, hep dont a-benn morse da adkemer Jeruzalem. Ur wech bet adaloubet un nebeud kêrioù en arvor, e sinas ar peoc'h gant Saladin : anavezet e oa Rouantelezh Jeruzalem gant ar vuzulmiz, hogen bihanoc'h ha disteroc'h eget a-raok ; en Akko e oa e gêr-benn ha ne oa ket mui e Jeruzalem, a chome etre daouarn ar vuzulmiz. Hervez an emglev a oa bet sinet e veze lezet ar gristenien da vont da birc'hirinañ da Jeruzalem en o frankiz. E miz Here 1192 ez eas Richard Kalon Leon da Vro-Saoz en-dro.

Pevare Kroaziadeg 1202–1204[kemmañ]

Pennad pennañ: Pevare Kroaziadeg
”La Prise de Constantinople” e 1204, livet gant Palma Le Jeune.

Gant ar pab Inosant III e voe galvet d’ur pevare kroaziadeg, evit aloubiñ an Douar Santel adalek Ejipt. Emglev o doa graet ar Groazidi gant tud Republik Venezia evit feurmiñ listri diganto da gas en tu all d’ar mor 4500 marc’heg, 9000 floc’h hag 20 000 troadeg. Ne c’hallas ket ar Groazidi paeañ ar gwirioù treizh penn-da-benn da dud Venezia hag e-lec’h bezañ kaset da Ejipt e voent kaset ganto da Zara (Zadar) war aod Dalmatia, da adkemer evito ar gêr-se a oa bet e dalc’h Venezia diagent. Neuze e voe kollet ganto paeroniezh ar pab hag eskumunuget e voent zoken. Divizout a reas renerien ar Groazidi ha Republik Venezia mont betek Kergustentin da adlakaat war an tron an impalaer Izaag II Angelos a oa bet nevez-tennet e garg digantañ. Goude meur a varrad emgann e 1203 ha 1204 e voe kemeret Kergustentin ganto ha lakaet e voe ar gêr vras en arigrap. Rannet e voe Impalaeriezh Bizantion ha savet e voe neuze un Impalaeriezh Latin en-dro da Gergustentin, e-kichen meur a stad all e Bro-C’hres, renet-holl gant Kroazidi. Ar Pevare Kroaziadeg n’eas ket betek an Douar Santel hag ar groaziadeg kentañ e voe ma ne oa ket bet brezeliet a-enep muzulmiz a-benn ar fin. Peurrannet e voe gant an darvoudoù-se Iliz Ortodoks ar Reter diouzh an Iliz Katolik Roman. Impalaeriezh Latin Kergustentin, krouet da-heul ar groaziadeg-se a badas betek 1261, ar bloavezh ma voe adkemeret ar galloud gant an impalaer bizantat Mikael VIII Palaiologos.

...da vezañ kendalc'het...

Notennoù[kemmañ]

  1. Abaoe eo bet astennet ster ar ger "kroaziadeg" muioc’h c’hoazh, ken e c’hall bezañ forzh peseurt stourm a rener en anv ur gredenn : e Brezel diabarzh Spagn e lavare aduidi Franco e renent ur "groaziadeg".
  2. Fundamental Historical Research by Yang Xianyi

Levrlennadur[kemmañ]

  • Amin Maalouf, Les Croisades vues par les Arabes, Jean-Claude Lattsè, 1983
  • Jean-Christophe Cassard, L'Orient des Bretons au Moyen Age, Skol Vreizh, 2007

Liammoù diavaez[kemmañ]


Commons
Muioc'h a skeudennoù diwar-benn

a vo kavet e Kerandafar.