Azginivelezh

Eus Wikipedia
Mont da : merdeiñ, klask
David gant Michelangelo, delwenn heverk eus an Azginivelezh en arzoù.
Den Vitruvius, un dresadenn brudet diwar zorn Leonardo da Vinci , a ziskouez splann levezon skrivagnerien an Henamzer war lenneien an Azginivelezh. Diwar alioù Vitruvius e-barzh e levr De architectura, e klaskas Leonardo da Vinci tresaén an den mentet kaer.
La Fornarina, gant Raffaello Sanzio.
Ur bajenn eus Bibl Gutenberg


An Azginivelezh eo an anv roet d'ar marevezh eus an Istor, en Europa, a deu war-lerc'h ar Grennamzer, a-raok an Amzerioù modern, hag a glot, dre vras ha hervez ar broioù, gant dibenn ar XVvet kantved hag ar XVIvet kantved. Ul lusk sevenadurel e oa hervez lod, a grogas e Firenze dreist-holl da gentañ, hag e kêrioù all eus Italia, a-raok tizhout ar peurrest eus Europa.

Ar ger[kemmañ]

Troet eo ar ger Azginivelezh diwar ar ger gallek Renaissance, a zo tremenet e saozneg, hag hennezh a oa bet troet diwar ar ger italianek Rinascita. Hag ar ger "rinascita"-se a voe arveret er XVIvet kantved gant Giorgio Vasari en e arnodskrid Vite de' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, anavezet ivez evel Le Vite.

Diwezhatoc'h e voe troet ar ger gallek en italianeg , ha deuet da vout Rinascimento.

Kemmoù[kemmañ]

Ur marevezh kemmoù eo bet en anaoudegezh dre vras, er skiant hag en arzoù, dre ma veze skignet an anaoud nevez e-touez an dud uhel ha desket evel biskoazh a-raok. Gwriziennet eo er skridoù kozh avat, diazezet eo war studi ar skrivagnerien glasel, latin ha gresian, diorroadur an deskadurezh, ha dizoloadur ar pellwelad en arz.


E deroù an Azginivelezh europat emañ an Azginivelezh italian.

Ur Ragazginivelezh a c'hoarvezas e meur a gêr italian adalek ar XIVvet kantved (Trecento), hag en em skignas er XVvet endarn vrasañ eus Italia, e Spagn, e kornioù zo eus hanternoz Europa hag eus Alamagn, hag a vez graet Azginivelezh kentañ anezhi (Quattrocento), hag a dizhas kement bro a oa en Europa er XVIvet kantved (Cinquecento).

Er XVvet ha XVIvet kantved, gantal lusk war-zu an anaoud, e stagas broioù zo da gas listri da weladenniñ ha dizoloiñ ar bed. Kement-se a zo anavezet evel an dizoloadennoù bras.

An Azginivelezh a zo ivez mare an dazkemmoù relijiel. Hervez an istorour saoz John Hale eo en amzer-se e voe kroget da gomz eus Europa en un doare ordinal , gant kartennoù da ziazez, hag un hollad skeudennoù a gadarnae he bezoud sevenadurel, dre ar sellout.

Istor hag Azginivelezh[kemmañ]

Dizemglev a zo etre an istorourien hag an arzistorourien diwar-benn an doare da rannañ istor ar marevezh-se, a zo evel ur stagell pe un nor etre ar Grennamzer hag an amzerioù modern. Darn a gomz eus Azginivelezh an XIIvet kantved.

E gwirionez, implij ar ger Azginivelezh a ziskouez un doare da gompren an Istor evel pa vije ur ster dezhañ . Kement-se a glot gant an doare da welout a oa da brederourien alaman zo en XIXvet kantved, evel Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Dre ma'z eus un tamm tabut diwar an doare-se da gompren an istor e vo koulz lenn ar pennad meneget uheloc'h.

Ma voe un tamm Azginivelezh en XIIvet kantved en Europa n'eas ket pell rak torret e voe gant bosenn ar XIVvet kantved a lazhas muioc'h eget un drederenn eus ar boblañs. A-hend-all, abalamour d'ar Brezel kant vloaz , e c'haller kompren e krogas an Azginivelezh diwezhatoc'h e Bro-C'hall eget en Italia.

Klask termeniñ[kemmañ]

N'eo ket gwall aes termeniñ meizad an Azginivelezh. Hervez Jean Delumeau (en 1991), e teu ar ger eus Italia, ma veze kaoz eus Rinascita al lizhiri hag an arzoù adalek fin ar XIVvet kantved; hiziv e lavar an Italianed Rinascimento.

Ar ger Azginivelezh zo bet adkemeret en 1860 gant an arzistorour suis Jacob Burckhardt (1818-1897) en e levr Die Kultur der Renaissance in Italien .

Kalz oberourien a ro un termenadur amzerel. Hervez darn avat e vo hir pe hiroc'h:

Hervez Jean Delumeau (en 1999) ez eus bet roet ur ster bras-oc'h-bras bepred d'ar ger. Abeg ha neuz an Azginivelezh eo a zo da anaout, ha kompren kenober ha kenlevezon ar broioù hervez pep tachenn.

Ur gerzhadeg vras war-raok eo en Europa er XVvet kantved hag er XVIvet kantved, eme Jean Delumeau.

René Rémond a lavar ez eus dezverkoù d'un azginivelezh:

  • doareoù nevez da gas keloù
  • un doare skiantel da lenn ar skridoù diazez
  • dougen bri d'ar sevenadur kozh (lennegezh, arzoù, teknikoù),
  • diorren ar c'henwerzh
  • kemm en doare da welout ar bed

Pa vez anv a nevezadur en arzoù, el lennegezh, er skiantoù, e komzer a-wechoù ivez eus azginivelezh (pe nevezadur) marevezh Karl Veur (en amzer-se e komzed eus renovatio), eus azginivelezh Cluny (920-1000) e marevezh Otton, pe eus azginivelezh an XIIvet kantved (1060-1200). A-wechoù ivez e komzer eus ragazginivelezh, gwelout ar pennad Azginivelezh en Istor.

Ar gêr ideal, hervez Piero della Francesca. Amañ e weler an uhelvennad er matematik hag e linennoù ar pellwelad.

Ganedigezh ar meizad[kemmañ]

Pa gelenne an istorour gall Lucien Febvre er c'h-Collège de France en 1942-43, en doa diskouezet eo Jules Michelet an hini en devoa ijinet ar ger Renaissance war-dro 1840, en un doare krak, gant abegoù personel [1]. En amzer-se edo Jules Michelet o labourat war-dro ar roue gall Loeiz XI , ha glac'haret e oa goude koll e wreg ha nec'het gant emdroadur gouarnamant an Unpenniezh c'hall (pe Monarkiezh Gouere) dalc'het gant mirourien, ha c'hoant en doe da gaout neventi. E zoare da gompren an istor a rae dezhañ heñvelekaat pezh a veve ha pezh a studie; ijinet en deus un Azginivelezh goude ren Loeiz XI, dre hanterouriezh brezelioù Italia.


Kement-se zo bet displeget gant Thomas Lepeltier en ur pennad eus ar Revue des Livres en 2000 [2]. N'eo ket a-du gantañ an holl istorourien avat a wel evel un troc'h etre ar Grennamzer hag an Azginivelezh. Pezh a zo sur, hervez an darn vrasañ, eo n'eo ket bet ken splann an tremen hagar c'hemm etre an daou brantad ha ma veze kontet gwechall.

Ganidigezh Europa[kemmañ]

Stadoù Europa war-dro 1500. E gwirionez ne vo ket staget Breizh ouzh Bro-C'hall en-ofisiel a-raok 1532.
Italia e 1499.

Lavarout a ra an istorour saoz John Hale e ouie lenneien ar Grennamzer e oant o chom en ur c'hevandir anvet Europa gant an douaroniourien, disheñvel diouzh Azia hag Afrika. Koulskoude ne oa ket bet klevet anv eus Europa gwech ebet gant an darn vrasañ eus an dud, na lennet, dre na ouie ket an dud lenn. D'an Iliz, ar galloud europeat brasañ, e oa an dud kristenien eus broioù dibabet gant Doue da vezañ oaled ar gwir feiz war an Douar. Ne oa emskiantek an dud e oa eus ur sevenadur europeat.


Ar moulerezh[kemmañ]

Ar moulerezh an hini a levezonas ar muiañ buhez an dud e mare an Azginivelezh. Kent ma voe ijinet an doare-ober-se gant Johannes Gutenberg, war-dro 1450, e veze graet al levrioù gant an dorn: dornskridoù a veze lavaret anezhe. Kloer e oa an dud a rae al levrioù, int-i nemetken ar re a oa gouest da skrivañ, ha da skrivaén e latin, yezh an dornskridoù . En XIvet ha XIIvet kantved e veze skrivet an dornskridoù gant ar venec'h e salioù-skrivañ anvet scriptoria, hag unan eus o c'hefridioù bras e oa. Goude-se e kaeraent o levrioù gant aourlivadurioù.


Gant ar skolioù-meur e oa dalc'het an deskadurezh hag ar c'helaouiñ. Ne oa nemet skol-veur Bologna , skol-veur Pariz, ha re Salamanca, Oxford ha Cambridge, a oa aotreet da gelenn hervez doareoù ar skolastik.

Ar gwir a oa, gant an doueoniezh, unan eus penndanvezioù ar skolioù-meur.

Gant testennoù moulet ne oa ket heñvel an dalvoudegezh ken. E skol-veur Pariz e teuas an arzoù da vezañ brudetoc'h eget hini an doueoniezh.

Levraouegoù a veze savet e ti ar rouaned c'hall .

Lenn skiantel an oberennoù diazez[kemmañ]

Kentañ embannadur ar Bibl a voe graet en 1455.

Adlenn oberennoù an Henamzer[kemmañ]

Alies e vez lavaret e pledas an dud gant an Henamzer.

Notennoù[kemmañ]

  1. Gwelout Lucien FEBVRE, Michelet et la Renaissance, Paris, Flammarion, 1992.
  2. Thomas LEPELTIER, "La Renaissance existe-t-elle? Réflexions à partir de Michelet", La Revue des Livres, 2000, a c'haller lenn en linenn e-barzh [1]

Lennadurezh[kemmañ]

  • E saozneg :
  • The Hamlyn Historical Atlas, Hamlyn, Londrez. Oberenn renet gant R.I. Moore. E galleg : Atlas historique Nathan, Pariz, 1981. ISBN 2-09-290026-9
  • Jean Delumeau :
    • La Civilisation de la Renaissance, Arthaud, « Grandes civilisations », 1993
    • Une histoire de la Renaissance, Perrin, 1999, ISBN 2-262-01288-1
  • John Hale, The civilization of Europe in the Renaissance, Perrin, 1993, traduit de l'anglais par René Guyonnet (1998) 2-262-01471-X
  • La France de la Renaissance, France Loisirs, re net gant Pierre Marchand ha Jean-Pierre Babelon, (1998), ISBN 2-7441-1743-9
  • P. Burke, La Renaissance européenne, Seuil, « Points Histoire », 2002
  • E. Garin, L'Homme de la Renaissance, Seuil, « Points Histoire », 2002
  • Th. Wanegffelen ha 6 kenlabourer, « La Renaisance », Ellipses, Paris, 2002.
  • J.-P. Poussou, C. Callard, O. Chaline, Y. Lignereux, A. Tallon, La Renaissance. Enjeux historiographiques, méthodologie, bibliographie commentée, Armand Colin, Paris, 2002
  • Bertrand Gille, Les ingénieurs de la Renaissance, Thèse Histoire, Paris, 1960. Seuil, coll. « Points Sciences » 1978 (ISBN 2-02-004913-9);
  • Jacob Burckhardt, La Civilisation de la Renaissance en Italie, t. I & II, Denoël, 1981
  • Le grand livre des explorateurs et des explorations, France Loisirs, sous la direction de Michèle Gavet-Imbert et Perrine Cambournac. 1991
  • Ernst Bloch : La Philosophie de la Renaissance, Payot poche, 1994, ISBN 2228888370.
  • Bertrand Jestaz, L'art de la Renaissance, Citadelles & Mazenod, 1984 (réed. 2207), ISBN 978-2-85-088089-6
  • Vieillir à la Renaissance. Textes réunis, présentés et édités par Colette H. Winn et Cathy Yandell. Éditions Honoré Champion, 2009. 1 vol., 416 p., relié, 15 x Patrom:Unité. ISBN 978-2-7453-1746-9.

Pennadoù kar[kemmañ]